Thị trường chứng khoán là toàn bộ hoạt động phát hành, niêm yết, mua bán, lưu ký và thanh toán chứng khoán, cùng hệ thống thiết chế vận hành nó. Gồm thị trường sơ cấp, nơi tổ chức phát hành bán chứng khoán mới để huy động vốn, và thị trường thứ cấp, nơi nhà đầu tư mua bán lại với nhau. Ở Việt Nam, phần giao dịch tập trung chỉ được tổ chức bởi Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam và các công ty con.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Luật Chứng khoán không định nghĩa trực tiếp cụm "thị trường chứng khoán", mà định nghĩa hai khái niệm cấu thành:
"Hoạt động về chứng khoán và thị trường chứng khoán bao gồm hoạt động chào bán, niêm yết, giao dịch, kinh doanh, đầu tư chứng khoán, cung cấp dịch vụ về chứng khoán, công bố thông tin, quản trị công ty đại chúng và các hoạt động khác được quy định tại Luật này." — "Thị trường giao dịch chứng khoán là địa điểm hoặc hình thức trao đổi thông tin để tập hợp lệnh mua, bán và giao dịch chứng khoán."
Khoản 14 và khoản 27 Điều 4 Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 (hiệu lực từ 01/01/2021; sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15)
Giải nghĩa dễ hiểu
Sơ cấp và thứ cấp
Thị trường sơ cấp là các đợt chào bán: ra công chúng (đăng ký với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, có bản cáo bạch) hoặc riêng lẻ. Tiền nhà đầu tư trả đi vào doanh nghiệp. Thị trường thứ cấp là giao dịch giữa các nhà đầu tư; doanh nghiệp không nhận thêm đồng nào, nhưng giá thứ cấp quyết định khả năng huy động vốn lần sau.
Các hệ thống giao dịch
- Hệ thống cho chứng khoán niêm yết: cổ phiếu, chứng chỉ quỹ đóng, ETF, chứng quyền có bảo đảm, trái phiếu niêm yết.
- Hệ thống cho chứng khoán chưa niêm yết (Upcom): cổ phiếu công ty đại chúng chưa đủ điều kiện niêm yết hoặc bị hủy niêm yết.
- Thị trường trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ và thị trường chứng khoán phái sinh, mỗi thị trường có quy chế riêng.
Theo khoản 1 Điều 42, Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam và công ty con tổ chức thị trường cho chứng khoán đủ điều kiện niêm yết, chứng khoán của doanh nghiệp chưa đủ điều kiện niêm yết, doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, chứng khoán phái sinh và loại khác theo quy định của Chính phủ.
Bộ máy quản lý
Chính phủ thống nhất quản lý; Bộ Tài chính chịu trách nhiệm trước Chính phủ; Ủy ban Chứng khoán Nhà nước là cơ quan thuộc Bộ Tài chính trực tiếp quản lý, giám sát (Điều 8, 9). Sở giao dịch chứng khoán vận hành giao dịch; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam lo đăng ký, lưu ký, bù trừ, thanh toán; công ty chứng khoán là cửa ngõ của nhà đầu tư.
Bốn nguyên tắc (Điều 5)
Tôn trọng quyền sở hữu và quyền tự do giao dịch, đầu tư, kinh doanh; công bằng, công khai, minh bạch; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư; tự chịu trách nhiệm về rủi ro. Nguyên tắc cuối cùng có nghĩa: Nhà nước bảo vệ thị trường khỏi gian lận, nhưng không bù lỗ cho quyết định đầu tư sai.
Phân biệt thị trường sơ cấp với thị trường thứ cấp
| Tiêu chí | Thị trường sơ cấp | Thị trường thứ cấp |
|---|---|---|
| Giao dịch giữa | Tổ chức phát hành và nhà đầu tư | Nhà đầu tư với nhau |
| Tiền đi về đâu | Vào doanh nghiệp, qua tài khoản phong tỏa | Từ người mua sang người bán |
| Thủ tục chính | Đăng ký chào bán, bản cáo bạch, phân phối tối thiểu 20 ngày | Đặt lệnh qua công ty chứng khoán, khớp trên hệ thống |
| Giá | Do tổ chức phát hành ấn định hoặc đấu giá | Do cung cầu, trong biên độ dao động giá |
| Rủi ro pháp lý đặc thù | Thông tin sai lệch trong hồ sơ chào bán | Thao túng giá, giao dịch nội gián |
Ví dụ tình huống
Tháng 4/2026, ông Trịnh Văn Lực ở xã Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ được một nhóm mạng xã hội hướng dẫn cài ứng dụng "đầu tư chứng khoán Mỹ, lãi 2%/ngày", nạp 450 triệu đồng qua các tài khoản cá nhân. Sau ba tuần ứng dụng báo lãi 180 triệu đồng nhưng yêu cầu nộp thêm "phí rút tiền" 15%.
Ứng dụng này không thuộc thị trường chứng khoán Việt Nam: không có công ty chứng khoán được cấp phép đứng sau, không có tài khoản lưu ký tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ, việc tổ chức "sàn" vi phạm khoản 7 Điều 12 và khoản 2 Điều 42. Ông Lực không thể khiếu nại lên Sở giao dịch chứng khoán để đòi tiền; cách đúng là dừng nạp tiền, giữ lại sao kê, tin nhắn và tố giác với công an cấp tỉnh về dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Ngược lại, nếu ông mở tài khoản tại công ty chứng khoán được Ủy ban cấp phép, cổ phiếu ông mua được ghi trên tài khoản lưu ký đứng tên ông và tách biệt khỏi tài sản của công ty chứng khoán (Điều 88).
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Không giao dịch ngoài hệ thống: chứng khoán niêm yết, đăng ký giao dịch phải giao dịch qua hệ thống của Sở giao dịch, trừ giao dịch không mang tính mua bán như thừa kế, tặng cho (khoản 2 Điều 50).
- Biện pháp an toàn thị trường (Điều 7): giám sát; tạm ngừng, đình chỉ giao dịch một mã hoặc toàn bộ Sở giao dịch; cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hoạt động chứng khoán; phong tỏa tài khoản chứng khoán, đề nghị phong tỏa tài khoản tiền liên quan vi phạm.
- Nhà đầu tư nước ngoài: phải đăng ký mã số giao dịch chứng khoán và tuân thủ tỷ lệ sở hữu nước ngoài (Điều 51 Luật Chứng khoán; Điều 138, 139 Nghị định 155/2020/NĐ-CP sửa đổi 2025). Từ 2026, nhà đầu tư nước ngoài không cư trú có thể đặt lệnh qua tổ chức kinh doanh chứng khoán nước ngoài đại diện bằng số hiệu tài khoản lưu ký (Thông tư 08/2026/TT-BTC).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Cổ phiếu tăng giá thì doanh nghiệp có thêm tiền". — Đúng: giao dịch thứ cấp chỉ chuyển tiền giữa các nhà đầu tư; doanh nghiệp chỉ nhận tiền ở đợt phát hành.
- Sai: "Upcom là chợ đen chứng khoán". — Đúng: Upcom là hệ thống giao dịch hợp pháp do Sở giao dịch tổ chức, dành cho chứng khoán chưa niêm yết.
- Sai: "Nhà nước phải can thiệp khi thị trường giảm mạnh để bù lỗ". — Đúng: nhà đầu tư tự chịu rủi ro (khoản 4 Điều 5); Nhà nước chỉ dùng biện pháp bảo đảm an toàn, ổn định thị trường.
- Sai: "Ứng dụng nào có bảng giá giống sàn là sàn chứng khoán". — Đúng: chỉ công ty chứng khoán có giấy phép của Ủy ban mới được làm trung gian giao dịch.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Thị trường chứng khoán: securities market (thuật ngữ trong Luật Chứng khoán bản tiếng Anh) — rộng hơn stock market vốn chỉ thị trường cổ phiếu. Sơ cấp: primary market; thứ cấp: secondary market; thị trường chứng khoán chưa niêm yết Upcom thường được mô tả là unlisted public company market, không nên gọi là "OTC market" vì vẫn giao dịch tập trung.
Thuật ngữ liên quan
- Sở giao dịch chứng khoán — tổ chức duy nhất được vận hành thị trường giao dịch.
- Ủy ban Chứng khoán Nhà nước — cơ quan quản lý, giám sát.
- Chứng khoán — hàng hóa của thị trường.
- Niêm yết chứng khoán — điều kiện vào hệ thống giao dịch niêm yết.
- Công ty chứng khoán — trung gian của nhà đầu tư.
- Thao túng thị trường chứng khoán — hành vi phá vỡ cơ chế giá.
Căn cứ pháp lý
- Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, khoản 14, 26, 27 Điều 4, Điều 5, 7, 8, 9, 12, 42, 49, 50, 51 — hiệu lực từ 01/01/2021; sửa đổi bởi Luật số 56/2024/QH15.
- Nghị định 155/2020/NĐ-CP hướng dẫn Luật Chứng khoán — sửa đổi bởi Nghị định 245/2025/NĐ-CP (hiệu lực 11/9/2025).
- Quyết định 37/2020/QĐ-TTg về tổ chức và hoạt động của Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam.
- Thông tư 120/2020/TT-BTC về giao dịch chứng khoán — sửa đổi bởi Thông tư 68/2024/TT-BTC và Thông tư 08/2026/TT-BTC.
Hỏi đáp nhanh
Các ứng dụng mời đầu tư "chứng khoán quốc tế", "sàn ngoại hối" có hợp pháp không?
Không có ứng dụng nào ngoài hệ thống của Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam và công ty con được tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán tại Việt Nam (khoản 2 Điều 42 Luật Chứng khoán); tổ chức thị trường trái quy định là hành vi bị cấm (khoản 7 Điều 12). Tiền nạp vào các "sàn" này không được pháp luật chứng khoán bảo vệ; khi có dấu hiệu chiếm đoạt cần tố giác ngay với cơ quan công an.
Thị trường chứng khoán Việt Nam giao dịch vào những giờ nào?
Giờ giao dịch, phiên mở cửa, khớp lệnh liên tục, đóng cửa do quy chế giao dịch của Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam và công ty con quy định, có thể thay đổi khi đổi hệ thống. Nhà đầu tư nên xem trên trang của Sở giao dịch hoặc công ty chứng khoán nơi mở tài khoản thay vì tin các bảng tóm tắt cũ.
Nhà nước có thể đóng cửa thị trường chứng khoán không?
Có. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước được tạm ngừng, đình chỉ một phần hoặc toàn bộ hoạt động giao dịch của Sở giao dịch chứng khoán khi có chiến tranh, thảm họa, sự cố hệ thống, biến động bất thường hoặc khi cần bảo vệ nhà đầu tư (Điều 49), và khôi phục khi nguyên nhân được khắc phục.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.