Thao túng thị trường chứng khoán là việc cố ý làm sai lệch cơ chế hình thành giá bằng giao dịch giả tạo, giao dịch chi phối hoặc thông tin sai lệch, để kéo giá lên hay đạp giá xuống rồi kiếm lời. Từ 01/01/2025, Luật Chứng khoán có định nghĩa riêng với sáu nhóm hành vi; cùng với giao dịch nội gián, đây là vi phạm bị xử lý nặng nhất trên thị trường.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
"Thao túng thị trường chứng khoán là việc thực hiện một trong các hành vi sau đây: a) Sử dụng một hoặc nhiều tài khoản giao dịch của mình hoặc của người khác hoặc thông đồng liên tục mua, bán chứng khoán nhằm tạo ra cung, cầu giả tạo; b) Đặt lệnh mua và bán cùng loại chứng khoán trong cùng ngày giao dịch hoặc thông đồng với nhau giao dịch mua, bán chứng khoán mà không dẫn đến chuyển nhượng thực sự quyền sở hữu hoặc quyền sở hữu chỉ luân chuyển giữa các thành viên trong nhóm nhằm tạo giá chứng khoán, cung cầu giả tạo; c) Liên tục mua hoặc bán chứng khoán với khối lượng chi phối vào thời điểm mở cửa hoặc đóng cửa thị trường nhằm thao túng giá chứng khoán; d) Giao dịch chứng khoán bằng hình thức cấu kết, lôi kéo người khác liên tục đặt lệnh mua, bán chứng khoán gây ảnh hưởng lớn đến cung cầu và giá chứng khoán, thao túng giá chứng khoán; đ) Đưa ra ý kiến một cách trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua phương tiện thông tin đại chúng về một loại chứng khoán, về tổ chức phát hành chứng khoán nhằm tạo ảnh hưởng đến giá của loại chứng khoán đó sau khi đã thực hiện giao dịch và nắm giữ vị thế đối với loại chứng khoán đó; e) Sử dụng các phương thức hoặc thực hiện các hành vi giao dịch khác hoặc kết hợp tung tin đồn sai sự thật, cung cấp thông tin sai lệch ra công chúng để tạo cung cầu giả tạo, thao túng giá chứng khoán."
Khoản 49 Điều 4 Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, bổ sung bởi khoản 1 Điều 1 Luật số 56/2024/QH15 (hiệu lực từ 01/01/2025)
Khoản 3 Điều 12 (sửa đổi cùng đợt) cấm hành vi này.
Giải nghĩa dễ hiểu
Sáu kiểu thao túng thường gặp
- Giao dịch tạo cung cầu ảo (điểm a): dùng hàng chục tài khoản của mình, của người thân, thuê mượn để liên tục mua bán, khiến mã cổ phiếu trông "sôi động".
- Mua bán vòng tròn (điểm b): tự mua tự bán cùng ngày, hoặc cổ phiếu chỉ luân chuyển trong nhóm, không ai thật sự đổi chủ.
- Làm giá mở cửa, đóng cửa (điểm c): dồn lệnh khối lượng chi phối ở phiên định giá để đẩy giá đóng cửa — thường nhằm định giá tài sản ký quỹ, chốt NAV, hay giá tham chiếu.
- Cấu kết, lôi kéo (điểm d): rủ rê nhóm nhà đầu tư cùng đặt lệnh theo hiệu lệnh.
- Hô hào sau khi đã có hàng (điểm đ): khuyến nghị công khai qua báo chí, mạng xã hội sau khi đã nắm vị thế, rồi bán ra khi giá lên.
- Tung tin đồn, thông tin sai lệch (điểm e) kết hợp giao dịch.
Yếu tố chung
Mỗi hành vi đều có mục đích: tạo cung cầu giả tạo hoặc thao túng giá. Cơ quan chức năng chứng minh bằng dữ liệu giao dịch, mối liên hệ giữa các tài khoản (cùng địa chỉ IP, cùng nguồn tiền, người có liên quan), sao kê ngân hàng và dữ liệu cuộc gọi — Ủy ban Chứng khoán Nhà nước có quyền yêu cầu ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông cung cấp (Điều 130).
Phân biệt thao túng với giao dịch nội gián và đầu cơ hợp pháp
| Tiêu chí | Thao túng | Giao dịch nội gián | Đầu cơ hợp pháp |
|---|---|---|---|
| Công cụ | Giao dịch giả tạo, khối lượng chi phối, tin đồn | Thông tin nội bộ chưa công bố | Phân tích thông tin công khai |
| Tác động giá | Chủ động tạo ra giá sai | Lợi dụng giá sắp thay đổi | Chấp nhận giá thị trường |
| Quyền sở hữu | Thường không chuyển thật hoặc chỉ trong nhóm | Chuyển thật | Chuyển thật |
| Căn cứ xử lý | Khoản 3 Điều 12; Điều 211 BLHS | Khoản 2 Điều 12; Điều 210 BLHS | Không vi phạm |
Ví dụ tình huống
Từ tháng 01 đến tháng 5/2026, ông Lương Đức Hải dùng 26 tài khoản đứng tên người thân, nhân viên, mở tại bốn công ty chứng khoán, liên tục mua bán qua lại cổ phiếu XYZ đăng ký giao dịch trên Upcom. Có 61% khối lượng giao dịch của mã này là giữa các tài khoản trong nhóm. Giá tăng từ 8.000 lên 31.000 đồng; ông bán dần cho nhà đầu tư bên ngoài, thu lợi 46 tỷ đồng.
Hành vi thuộc điểm a và b khoản 49 Điều 4. Thu lợi bất chính trên 1,5 tỷ đồng nên thuộc khoản 2 Điều 211 Bộ luật Hình sự (phạt tiền 2 – 4 tỷ đồng hoặc tù 02 – 07 năm), Ủy ban phải chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra. Trong quá trình xác minh, Ủy ban có thể phong tỏa các tài khoản chứng khoán và đề nghị phong tỏa tài khoản tiền liên quan (điểm g khoản 1 Điều 7). Những người đứng tên tài khoản, nếu biết việc dùng tài khoản để thao túng, có thể bị đình chỉ giao dịch 18 – 24 tháng hoặc bị xử lý đồng phạm. Nhà đầu tư mua ở vùng giá 25.000 – 31.000 đồng có thể yêu cầu bồi thường trong vụ án.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Xử phạt hành chính (Điều 36 Nghị định 156/2020/NĐ-CP): tổ chức bị phạt 10 lần, cá nhân 05 lần khoản thu trái pháp luật; không có khoản thu hoặc tính ra thấp hơn thì phạt mức tối đa 03 tỷ đồng (tổ chức), 1,5 tỷ đồng (cá nhân); buộc nộp lại khoản thu trái pháp luật; đình chỉ công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ 01 – 03 tháng; tước chứng chỉ hành nghề 18 – 24 tháng.
- Ngưỡng hình sự (Điều 211 BLHS): thu lợi bất chính từ 500 triệu đến dưới 1,5 tỷ đồng hoặc gây thiệt hại từ 1 tỷ đến dưới 3 tỷ đồng: phạt tiền 500 triệu – 2 tỷ đồng hoặc tù 06 tháng – 03 năm. Pháp nhân thương mại bị phạt đến 10 tỷ đồng, có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
- Tổ chức niêm yết bị xử lý về thao túng có thể bị hủy niêm yết bắt buộc (điểm l khoản 1 Điều 120 Nghị định 155/2020/NĐ-CP sửa đổi).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Dùng tài khoản người thân thì cơ quan chức năng không phát hiện". — Đúng: liên kết tài khoản được truy qua nguồn tiền, thiết bị, địa chỉ, dữ liệu cuộc gọi.
- Sai: "Chỉ người kéo giá mới vi phạm, người cho mượn tài khoản vô can". — Đúng: cho mượn tài khoản dẫn đến thao túng là hành vi bị cấm riêng (khoản 6 Điều 12).
- Sai: "Phân tích, khuyến nghị trên mạng là tự do ngôn luận". — Đúng: khuyến nghị sau khi đã nắm vị thế nhằm tác động giá là thao túng theo điểm đ.
- Sai: "Phạt hành chính tối đa chỉ 3 tỷ đồng". — Đúng: với thao túng, mức phạt tính theo bội số khoản thu trái pháp luật, có thể cao hơn nhiều.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Thao túng thị trường: market manipulation; mua bán vòng tròn: wash trading và matched orders; làm giá đóng cửa: marking the close; hô hào sau khi nắm vị thế: scalping hoặc pump and dump khi kèm bán ra.
Thuật ngữ liên quan
- Giao dịch nội gián — hành vi bị cấm cùng nhóm.
- Thị trường chứng khoán — đối tượng bị xâm hại.
- Ủy ban Chứng khoán Nhà nước — cơ quan thanh tra, xử phạt.
- Công bố thông tin — thông tin sai lệch là một công cụ thao túng.
- Truy cứu trách nhiệm hình sự — khi vượt ngưỡng Điều 211 BLHS.
- Pháp nhân — pháp nhân thương mại cũng chịu trách nhiệm hình sự về thao túng.
Căn cứ pháp lý
- Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, khoản 49 Điều 4, Điều 7, 12, 130, 132, 133 — sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15 (hiệu lực 01/01/2025).
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, Điều 211 — sửa đổi bởi Luật số 12/2017/QH14.
- Nghị định 156/2020/NĐ-CP, Điều 5, 7, 34, 36 — sửa đổi bởi Nghị định 128/2021/NĐ-CP và Nghị định 306/2025/NĐ-CP (hiệu lực 09/01/2026).
Hỏi đáp nhanh
Cho người khác mượn tài khoản chứng khoán đứng tên mình thì có bị xử lý không?
Có, nếu việc cho mượn tài khoản, đứng tên sở hữu hộ dẫn đến hành vi thao túng (khoản 6 Điều 12 Luật Chứng khoán). Người cho mượn có thể bị đình chỉ hoạt động giao dịch chứng khoán 18 – 24 tháng (khoản 1 Điều 34 Nghị định 156/2020/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 306/2025/NĐ-CP), chưa kể trách nhiệm đồng phạm nếu biết và giúp sức.
Người có ảnh hưởng trên mạng xã hội khuyến nghị mua một mã cổ phiếu có vi phạm không?
Vi phạm nếu đưa ra ý kiến trực tiếp hoặc gián tiếp qua phương tiện thông tin đại chúng về một chứng khoán để tác động giá sau khi đã giao dịch và nắm giữ vị thế mã đó (điểm đ khoản 49 Điều 4). Ngoài ra, khuyến nghị mua bán có thu phí mà không có giấy phép tư vấn đầu tư là kinh doanh chứng khoán không phép.
Bị thiệt hại vì mua phải cổ phiếu bị thao túng thì đòi ai?
Người thao túng phải bồi thường thiệt hại theo Điều 133 Luật Chứng khoán và Bộ luật Dân sự. Trong vụ án hình sự, nhà đầu tư có thể tham gia với tư cách bị hại hoặc người có quyền lợi liên quan để yêu cầu bồi thường; mức thiệt hại cần được chứng minh bằng lịch sử giao dịch.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.