Quyền khai thác khoáng sản

Quyền khai thác khoáng sản là quyền được Nhà nước cho phép đưa khoáng sản ra khỏi nơi thành tạo tự nhiên trong một khu vực, với một trữ lượng, công suất và thời hạn xác định ghi trong giấy phép. Quyền này tách rời quyền sử dụng đất: có đất không mặc nhiên được khai thác.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không có khoản định nghĩa riêng "quyền khai thác khoáng sản". Khái niệm được nhắc trực tiếp khi định nghĩa khoản tiền phải trả để có quyền này và xác lập bằng nội dung các quyền của người khai thác tại Điều 59:

27. Tiền cấp quyền khai thác khoáng sản là khoản tiền tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản phải trả cho Nhà nước để được thực hiện quyền khai thác, thu hồi khoáng sản.

Khoản 27 Điều 2 Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026); văn bản hợp nhất số 53/VBHN-VPQH năm 2026

Nền tảng hiến định là Điều 53 Hiến pháp: tài nguyên trong lòng đất thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.

Giải nghĩa dễ hiểu

Quyền này đến từ đâu

• Đấu giá: áp dụng ở khu vực quy hoạch hoạt động khoáng sản, khu vực tận thu, khoáng sản nhóm IV, trừ khu vực được khoanh định không đấu giá (khoản 1 Điều 100). Cuộc đấu giá chỉ tổ chức khi có ít nhất 02 người đủ điều kiện (Điều 101). Giá khởi điểm là tỷ lệ thu tiền cấp quyền của khoáng sản cùng loại ở khu vực không đấu giá; bước giá 1–10% giá khởi điểm (Điều 102).
• Không đấu giá: các khu vực khoanh định vì an ninh năng lượng, quốc phòng; cung cấp vật liệu cho dự án đầu tư công, PPP, công trình trọng điểm, khẩn cấp; nguyên liệu cho nhà máy xi măng, nhà máy chế biến đang hoạt động; khu vực đã được công nhận kết quả thăm dò; giấy phép đang đủ điều kiện gia hạn, cấp lại (khoản 2 Điều 100).
• Quyền ưu tiên của người thăm dò: được ưu tiên nộp hồ sơ xin khai thác trong 36 tháng (nhóm I, II) hoặc 18 tháng (nhóm III) kể từ ngày được công nhận kết quả thăm dò; quá hạn thì mất ưu tiên, người khác được cấp phép phải hoàn trả chi phí thăm dò (Điều 48).

Nội dung quyền

Người khai thác được khai thác theo giấy phép, thăm dò bổ sung trong ranh giới, cất giữ, tiêu thụ, xuất khẩu khoáng sản đã khai thác, đề nghị gia hạn, cấp lại, chuyển nhượng (khoản 1 Điều 59). Đi kèm là nghĩa vụ nộp tiền cấp quyền, hoàn trả chi phí thăm dò, khai thác tối đa khoáng sản chính và đi kèm, kiểm soát sản lượng trước khi chở ra khỏi mỏ, đóng cửa mỏ (khoản 2 Điều 59).

Chuyển nhượng

Ba điều kiện của Điều 58: chỉ chuyển nhượng sau khi đã hoàn thành xây dựng cơ bản, đưa mỏ vào khai thác; bên nhận phải đủ điều kiện được cấp giấy phép khai thác; cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép mới cho bên nhận, thời hạn là thời gian còn lại của giấy phép cũ. Chuyển nhượng là thời điểm phải quyết toán tiền cấp quyền khai thác (Điều 139 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).

Phân biệt quyền khai thác khoáng sản với quyền sử dụng đất và quyền thăm dò khoáng sản

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Ngày 15/4/2026, Công ty Hòa Bình trúng đấu giá quyền khai thác một mỏ cát xây dựng trên cạn (nhóm III) đã có kết quả thăm dò tại tỉnh Đồng Tháp. Công ty phải nộp hồ sơ hợp lệ xin giấy phép khai thác chậm nhất ngày 15/10/2027 (18 tháng). Đến hạn công ty chưa thu xếp được vốn nên không nộp: tiền đặt cọc không được hoàn lại và nộp vào ngân sách (khoản 4 Điều 102), quyết định phê duyệt kết quả trúng đấu giá bị hủy (điểm a khoản 1 Điều 106).

Tình huống 2. Công ty Đá Phú Mỹ được cấp giấy phép khai thác đá xây dựng tháng 01/2024 thời hạn 20 năm, hoàn thành xây dựng cơ bản và đăng ký ngày bắt đầu khai thác tháng 9/2025. Tháng 8/2026 công ty muốn chuyển nhượng cho Công ty Thành Công. Hai bên lập hợp đồng chuyển nhượng, Thành Công chứng minh có ngành nghề khai thác và đủ năng lực tài chính; Đá Phú Mỹ quyết toán tiền cấp quyền đến thời điểm chuyển nhượng. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp giấy phép mới cho Thành Công, thời hạn đến tháng 01/2044.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Điều kiện tham gia đấu giá: ngoài năng lực thăm dò hoặc khai thác, người đang có giấy phép khác phải hoàn thành tiền cấp quyền, phí bảo vệ môi trường, thuế tài nguyên, ký quỹ phục hồi môi trường của các giấy phép đó (điểm c khoản 1 Điều 103).
• Quyền chấm dứt khi giấy phép bị thu hồi, hết hạn mà không đủ điều kiện gia hạn, cấp lại, được trả lại, hoặc doanh nghiệp giải thể, phá sản (khoản 2 Điều 66); trong 06 tháng phải di chuyển tài sản ra khỏi khu vực, trừ công trình bảo đảm an toàn mỏ, bảo vệ môi trường.
• Không có quyền với phần ngoài giấy phép: khai thác vượt công suất, vượt ranh giới, vượt độ sâu là khai thác trái phép đối với phần vượt.
• Từ 01/01/2027, Luật số 21/2026/QH16 điều chỉnh một số thủ tục, như giao Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chấp thuận đề án thăm dò bổ sung kể cả với giấy phép do Bộ cấp.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: trúng đấu giá là đã có quyền khai thác. — Đúng: chỉ có quyền được cấp phép khi hoàn thành thủ tục trong thời hạn luật định.
• Sai: ký hợp đồng "hợp tác khai thác" với chủ mỏ là được tự đưa máy vào khai thác. — Đúng: người không đứng tên giấy phép mà trực tiếp khai thác là hoạt động khoáng sản khi chưa được cấp phép (khoản 3 Điều 9); muốn thay chủ thể phải chuyển nhượng theo Điều 58.
• Sai: có giấy phép khai thác thì đương nhiên có đất. — Đúng: vẫn phải làm thủ tục giao đất, thuê đất cho diện tích dự án theo Luật Đất đai.
• Sai: chuyển nhượng xong bên nhận được tính lại thời hạn từ đầu. — Đúng: chỉ được thời gian còn lại của giấy phép cũ.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dịch là mineral extraction right hoặc mining right; chuyển nhượng là transfer of mining rights. Lưu ý mineral rights ở Mỹ có thể là quyền tài sản tư gắn với đất, khác hẳn Việt Nam nơi khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân; khi dịch nên thêm chữ licence-based hoặc giải thích để tránh hiểu lầm.

Thuật ngữ liên quan

• Giấy phép khai thác khoáng sản — văn bản xác lập quyền.
• Tiền cấp quyền khai thác khoáng sản — khoản trả cho quyền này.
• Thăm dò khoáng sản — bước trước, tạo quyền ưu tiên xin khai thác.
• Khai thác khoáng sản — hoạt động thực hiện quyền.
• Khu vực cấm hoạt động khoáng sản — nơi không thể phát sinh quyền khai thác.
• Đóng cửa mỏ khoáng sản — nghĩa vụ cuối cùng khi quyền chấm dứt.

Căn cứ pháp lý

• Hiến pháp 2013 — Điều 53.
• Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, hiệu lực 01/7/2025, sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026) — Điều 2, 48, 53, 58, 59, 66, 100–106.
• Luật số 21/2026/QH16, hiệu lực 01/01/2027 — sửa một số điều về thủ tục, thẩm quyền.
• Nghị định 193/2025/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Địa chất và khoáng sản.

Hỏi đáp nhanh

Đất nhà mình có mỏ đá thì có được tự khai thác không?

Không tự động. Khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân; người sử dụng đất phải xin giấy phép như mọi chủ thể khác. Cá nhân muốn khai thác phải đăng ký hộ kinh doanh có ngành nghề khai thác và chỉ được cấp phép với khoáng sản nhóm III (khoản 2 Điều 53).

Trúng đấu giá quyền khai thác rồi có được khai thác ngay không?

Không. Trúng đấu giá chỉ cho quyền được cấp giấy phép sau khi hoàn thành thủ tục. Ở khu vực chưa thăm dò, phải nộp hồ sơ xin giấy phép thăm dò trong 12 tháng (nhóm I, II) hoặc 09 tháng (nhóm III); ở khu vực đã có kết quả thăm dò, phải nộp hồ sơ xin giấy phép khai thác trong 36 tháng (nhóm I, II) hoặc 18 tháng (nhóm III, IV) (khoản 2 Điều 104). Quá hạn mà không có lý do bất khả kháng thì mất tiền đặt cọc.

Bán công ty đang có giấy phép khai thác có phải làm thủ tục chuyển nhượng quyền khai thác không?

Chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần của doanh nghiệp không làm thay đổi chủ thể đứng tên giấy phép nên không phải là chuyển nhượng quyền khai thác theo Điều 58. Tuy vậy, doanh nghiệp vẫn phải bảo đảm điều kiện năng lực và các nghĩa vụ tài chính đang gắn với giấy phép.

Giấy phép bị thu hồi vì khu vực bị chuyển thành khu vực cấm thì có được bồi thường không?

Có. Tổ chức, cá nhân bị thu hồi giấy phép vì khu vực khai thác bị công bố là khu vực cấm, tạm thời cấm hoạt động khoáng sản hoặc vì Nhà nước thu hồi toàn bộ đất để dùng vào mục đích khác được bồi thường thiệt hại (khoản 5 Điều 66).