Người quản lý di sản

Người quản lý di sản là người giữ và trông coi khối di sản trong khoảng thời gian từ khi người để lại di sản chết đến khi di sản được chia. Họ không phải chủ sở hữu: mọi việc bán, tặng, thế chấp di sản đều cần sự đồng ý bằng văn bản của những người thừa kế.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Người quản lý di sản là người được chỉ định trong di chúc hoặc do những người thừa kế thoả thuận cử ra. 2. Trường hợp di chúc không chỉ định người quản lý di sản và những người thừa kế chưa cử được người quản lý di sản thì người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý di sản đó cho đến khi những người thừa kế cử được người quản lý di sản. 3. Trường hợp chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có người quản lý theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này thì di sản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý.

Điều 616 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2017).

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba tầng người quản lý

1. Người được chỉ định hoặc được cử (khoản 1): do di chúc chỉ định, hoặc do những người thừa kế họp mặt thỏa thuận cử ra; thỏa thuận này phải lập thành văn bản (Điều 656).
2. Người đang chiếm hữu, sử dụng (khoản 2): người đang ở trong nhà, đang canh tác thửa ruộng, đang giữ xe. Họ quản lý "tạm" cho đến khi có người được cử. Với tài sản chung của vợ chồng, người vợ hoặc chồng còn sống quản lý (khoản 1 Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình 2014).
3. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền (khoản 3): khi chưa xác định được ai là người thừa kế và không ai đang giữ di sản.

Nghĩa vụ

Người thuộc tầng 1 và 3 phải lập danh mục di sản, thu hồi tài sản của người chết mà người khác đang giữ, bảo quản, thông báo tình trạng di sản cho người thừa kế, bồi thường nếu gây thiệt hại và giao lại di sản khi được yêu cầu; không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hay định đoạt cách khác nếu không có văn bản đồng ý của những người thừa kế (khoản 1 Điều 617). Người thuộc tầng 2 có nghĩa vụ hẹp hơn nhưng lệnh cấm định đoạt thì tuyệt đối, không có ngoại lệ "được đồng ý" (khoản 2 Điều 617).

Quyền

Người được chỉ định hoặc được cử đại diện cho những người thừa kế trong quan hệ với người thứ ba liên quan đến di sản, ví dụ đòi tiền thuê nhà, làm việc với ngân hàng về khoản vay. Người đang chiếm hữu được tiếp tục sử dụng di sản theo hợp đồng với người chết hoặc khi được những người thừa kế đồng ý. Cả hai được hưởng thù lao và được thanh toán chi phí bảo quản (Điều 618).

Thực hiện nghĩa vụ của người chết

Khi di sản chưa chia, nợ của người chết được người quản lý di sản trả theo thỏa thuận của những người thừa kế, trong phạm vi di sản (khoản 2 Điều 615).

Phân biệt người quản lý di sản với người phân chia di sản

Hai vai trò có thể do cùng một người đảm nhận (khoản 1 Điều 657).

Ví dụ tình huống

Bà Trương Thị Nga mất ngày 08/9/2025 tại TP. Đà Nẵng, không di chúc, để lại một dãy 4 phòng trọ đang cho thuê (thu 12 triệu đồng/tháng) và sổ tiết kiệm. Ba người con: anh Bảo ở cùng mẹ, chị Vy và anh Khang ở TP. Hồ Chí Minh.

• Ngày 20/10/2025, ba anh chị em ký văn bản thỏa thuận cử anh Bảo làm người quản lý di sản, hưởng thù lao 2 triệu đồng/tháng, tiền trọ còn lại gửi vào một tài khoản chung để chia sau.
• Tháng 3/2026, mái tôn dột, anh Bảo bỏ 25 triệu đồng sửa. Khoản này là chi phí bảo quản di sản, được thanh toán trước khi chia (khoản 3 Điều 658).
• Tháng 5/2026, anh Bảo ký hợp đồng thế chấp dãy trọ để vay vốn làm ăn. Không có văn bản đồng ý của chị Vy và anh Khang, việc này vi phạm điểm b khoản 1 Điều 617; trên thực tế ngân hàng cũng không nhận thế chấp vì giấy chứng nhận còn đứng tên bà Nga.
• Nếu anh Bảo giữ tiền trọ, không báo cáo, hai người còn lại có quyền cử người khác thay và yêu cầu anh giao lại di sản cùng khoản tiền đã thu.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Ngân hàng, cơ quan đăng ký không coi người quản lý là người nhận di sản: rút tiền gửi, sang tên nhà đất vẫn cần văn bản phân chia di sản có công chứng hoặc chứng thực, hoặc bản án.
• Công sức quản lý: người trông nom, tu sửa, tôn tạo di sản được Tòa xem xét công sức khi chia, kể cả khi họ chỉ phản đối chia mà không có yêu cầu riêng (Án lệ 05/2016/AL).
• Người thừa kế ở nước ngoài, không rõ địa chỉ: Tòa vẫn chia và có thể tạm giao phần của họ cho người trong nước quản lý (Án lệ 06/2016/AL).
• Hết thời hiệu chia di sản: sau 30 năm (bất động sản) hoặc 10 năm (động sản) kể từ thời điểm mở thừa kế, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó (khoản 1 Điều 623). Đây là lý do người đang quản lý thường không vội chia.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: người quản lý di sản là người được hưởng nhiều nhất. — Đúng: quản lý không làm tăng phần thừa kế; chỉ được thù lao, chi phí và có thể được xem xét công sức.
• Sai: anh cả đương nhiên là người quản lý. — Đúng: luật không ưu tiên con trưởng; người quản lý do di chúc chỉ định hoặc do các thừa kế thỏa thuận.
• Sai: người quản lý được cho thuê, cho mượn tùy ý. — Đúng: người đang chiếm hữu chỉ được tiếp tục sử dụng theo hợp đồng với người chết hoặc khi các thừa kế đồng ý; tiền thu được là hoa lợi của di sản.
• Sai: thỏa thuận cử người quản lý nói miệng là đủ. — Đúng: mọi thỏa thuận của những người thừa kế phải lập thành văn bản (khoản 2 Điều 656).

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Có thể dịch là estate manager hoặc administrator of the estate kèm giải thích. Cần thận trọng với executor và personal representative: ở hệ common law, những người này được tòa án xác nhận (qua probate), có quyền bán tài sản để trả nợ và chia di sản, rộng hơn nhiều so với người quản lý di sản theo BLDS Việt Nam. Người đang giữ di sản tạm thời có thể dịch là person in possession of the estate.

Thuật ngữ liên quan

• Phân chia di sản — việc người phân chia thực hiện sau giai đoạn quản lý
• Thanh toán nghĩa vụ tài sản do người chết để lại — người quản lý trả nợ khi di sản chưa chia
• Quyền của người thừa kế — quyền cử người quản lý, đòi giao lại di sản
• Di sản dùng vào việc thờ cúng — có người quản lý riêng
• Thời hiệu thừa kế — hết hạn thì di sản thuộc người đang quản lý
• Chiếm hữu — căn cứ của người quản lý tạm thời

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 615–618, 623, 656–658 — còn hiệu lực.
• Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13, khoản 1 Điều 66.
• Án lệ 05/2016/AL, Án lệ 06/2016/AL (Hội đồng Thẩm phán TANDTC công bố).

Hỏi đáp nhanh

Anh trai đang ở trong nhà của bố mẹ để lại thì có được tự bán nhà không?

Không. Người đang chiếm hữu, sử dụng di sản chỉ được bảo quản, không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp (điểm a khoản 2 Điều 617). Ngay cả người quản lý được cử ra cũng chỉ được định đoạt khi có văn bản đồng ý của những người thừa kế (điểm b khoản 1 Điều 617). Giao dịch bán nhà khi chưa chia di sản lại cần chữ ký của các đồng thừa kế trên văn bản phân chia trước.

Người quản lý di sản có được trả công không?

Có. Người quản lý được hưởng thù lao theo thỏa thuận với những người thừa kế và được thanh toán chi phí bảo quản; không thỏa thuận được mức thù lao thì được hưởng một khoản thù lao hợp lý (Điều 618). Chi phí bảo quản di sản đứng thứ ba trong thứ tự ưu tiên thanh toán (Điều 658).

Mẹ còn sống thì ai quản lý tài sản chung khi bố mất?

Theo khoản 1 Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, bên vợ hoặc chồng còn sống quản lý tài sản chung, trừ khi di chúc chỉ định người khác hoặc những người thừa kế thỏa thuận cử người khác.

Người quản lý di sản không chịu giao lại thì làm gì?

Người thừa kế có quyền yêu cầu giao lại (điểm đ khoản 1, điểm d khoản 2 Điều 617). Không giao thì khởi kiện tại Tòa án, có thể kèm yêu cầu chia di sản và bồi thường thiệt hại nếu tài sản bị hư hỏng, thất thoát do lỗi của người quản lý.