Thừa kế theo pháp luật

Thừa kế theo pháp luật là cách chia di sản do luật đặt sẵn, dùng khi người chết không để lại di chúc hoặc di chúc không dùng được cho một phần hay toàn bộ di sản. Luật xếp người thân vào ba hàng; ai ở hàng trước thì hưởng trước, người cùng hàng hưởng bằng nhau.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định.

Điều 649 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2017).

Giải nghĩa dễ hiểu

Khi nào áp dụng: Điều 650

Áp dụng cho toàn bộ di sản khi:

• không có di chúc;
• di chúc không hợp pháp;
• tất cả người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng lúc với người lập; tổ chức được hưởng không còn tồn tại;
• người được chỉ định trong di chúc không có quyền hưởng hoặc từ chối nhận.

Áp dụng cho một phần di sản khi phần đó: không được định đoạt trong di chúc; liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực; hoặc liên quan đến người hưởng theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng, từ chối, chết trước, hay tổ chức không còn tồn tại.

Ai được hưởng: ba hàng

Hàng thứ nhất: vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi. Hàng thứ hai: ông bà nội ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột (khi người chết là ông bà). Hàng thứ ba: cụ nội ngoại, bác chú cậu cô dì ruột, cháu ruột (khi người chết là bác chú cậu cô dì), chắt ruột (khi người chết là cụ). Chi tiết ở mục hàng thừa kế.

Quy tắc chia

• Cùng hàng chia đều; hàng sau chỉ hưởng khi hàng trước không còn ai vì đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối (Điều 651).
• Con của người chết trước được thế vị (Điều 652).
• Con nuôi và cha mẹ nuôi thừa kế của nhau (Điều 653); con riêng và bố dượng, mẹ kế thừa kế của nhau nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như cha mẹ con (Điều 654).
• Thai nhi cùng hàng được giữ lại một phần bằng người khác (khoản 1 Điều 660).

Phân biệt thừa kế theo pháp luật với thừa kế theo di chúc

Ví dụ tình huống

Ông Lương Văn Đạt (vợ mất năm 2018, cha mẹ đã mất) chết ngày 10/11/2025 tại tỉnh Thanh Hóa. Di chúc viết tay năm 2023 để thửa đất 200 m² (trị giá 2 tỷ đồng) cho con gái là chị Yến và căn hộ cho thuê (1,2 tỷ đồng) cho con trai là anh Toàn. Anh Toàn chết ngày 01/3/2025, trước bố, để lại một con là bé Bảo. Ngoài ra ông Đạt có 600 triệu đồng tiền gửi không nhắc trong di chúc. Ông có ba con: Yến, Toàn, Trung.

• Thửa đất: chia theo di chúc cho chị Yến (2 tỷ).
• Căn hộ: phần di chúc cho anh Toàn không có hiệu lực vì anh chết trước (điểm a khoản 2 Điều 643), chia theo pháp luật: Yến, Trung và bé Bảo (thế vị anh Toàn), mỗi người 400 triệu.
• Tiền gửi 600 triệu: không được định đoạt, chia theo pháp luật cho ba suất, mỗi suất 200 triệu.

Kết quả: chị Yến 2,6 tỷ; anh Trung 600 triệu; bé Bảo 600 triệu. Không ai trong số này thuộc diện Điều 644 cần bù (các con đều đã thành niên, có khả năng lao động), nên không phải điều chỉnh thêm.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Tự thỏa thuận được: những người thừa kế có thể thỏa thuận chia khác tỷ lệ bằng nhau, miễn tất cả cùng ký; công chứng viên chỉ kiểm tra đủ người, đủ giấy tờ (Điều 59 Luật Công chứng 2024).
• Hôn nhân thực tế: nam nữ chung sống như vợ chồng từ trước 03/01/1987 chưa đăng ký vẫn được coi là vợ chồng khi xét thừa kế (Nghị quyết 35/2000/QH10).
• Người thừa kế mới xuất hiện: nếu di sản đã chia mà phát hiện thêm người thừa kế (ví dụ con ngoài giá thú được xác định cha con sau đó), không chia lại bằng hiện vật mà những người đã nhận phải thanh toán bằng tiền cho người đó theo tỷ lệ (khoản 1 Điều 662).
• Không ai ở cả ba hàng: di sản còn lại sau khi trả nợ thuộc Nhà nước (Điều 622).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: đã có di chúc thì không bao giờ chia theo pháp luật. Đúng: rất nhiều vụ là "hỗn hợp": phần có di chúc chia theo di chúc, phần còn lại chia theo pháp luật.
• Sai: chia theo pháp luật thì vợ được một nửa. Đúng: nửa tài sản chung vốn là của vợ; trong phần di sản, vợ chỉ được một suất ngang các con, cha mẹ chồng.
• Sai: người ở nước ngoài, mất liên lạc thì gạch tên. Đúng: họ vẫn có suất; Tòa có thể tạm giao phần của họ cho người trong nước quản lý (Án lệ 06/2016/AL).
• Sai: con nuôi chỉ được hưởng nửa suất. Đúng: con nuôi hợp pháp ngang con đẻ ở hàng thứ nhất.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Intestate succession hoặc intestacy là cách dịch chuẩn; statutory succession và legal succession cũng gặp trong bản dịch văn bản dân luật. Người chết không di chúc: intestate; trường hợp di chúc chỉ định đoạt một phần di sản: partial intestacy. Không dùng legal inheritance vì dễ hiểu thành "thừa kế hợp pháp".

Thuật ngữ liên quan

• Hàng thừa kế — thứ tự ưu tiên người hưởng
• Thừa kế thế vị — chỉ có trong thừa kế theo pháp luật
• Di chúc — được áp dụng trước thừa kế theo pháp luật
• Hiệu lực của di chúc — phần không hiệu lực chuyển sang chia theo pháp luật
• Con nuôi — ngang con đẻ ở hàng thứ nhất
• Di sản thừa kế không người nhận — khi cả ba hàng không còn ai

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 622, 643, 649–655, 660, 662 — còn hiệu lực.
• Nghị quyết 35/2000/QH10 về thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000.
• Án lệ 05/2016/AL, Án lệ 06/2016/AL của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao.

Hỏi đáp nhanh

Di chúc chỉ nói về căn nhà, còn sổ tiết kiệm không nhắc tới thì chia sao?

Căn nhà chia theo di chúc; sổ tiết kiệm là "phần di sản không được định đoạt trong di chúc" nên chia theo pháp luật cho hàng thừa kế (điểm a khoản 2 Điều 650). Người được di chúc cho nhà vẫn có thể được chia thêm phần sổ tiết kiệm nếu thuộc hàng thừa kế.

Vợ chồng đang ly hôn thì một người chết, người kia có được thừa kế theo pháp luật không?

Có, nếu Tòa chưa cho ly hôn hoặc bản án, quyết định ly hôn chưa có hiệu lực pháp luật tại thời điểm người đó chết (khoản 2 Điều 655).

Trong cùng hàng, người chăm sóc cha mẹ lâu năm có được chia nhiều hơn không?

Theo Điều 651 người cùng hàng hưởng bằng nhau. Tuy nhiên công sức quản lý, tôn tạo di sản có thể được Tòa xem xét thanh toán riêng trước khi chia (Án lệ 05/2016/AL); các bên cũng có thể tự thỏa thuận chia khác đi.