Thời điểm mở thừa kế

Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người để lại di sản chết. Đây là "ngày gốc" của mọi vụ thừa kế: ai còn sống vào lúc đó mới là người thừa kế, tài sản có vào lúc đó mới là di sản, di chúc bắt đầu có hiệu lực từ lúc đó, và mọi thời hiệu đều tính từ đó.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định tại khoản 2 Điều 71 của Bộ luật này.

Khoản 1 Điều 611 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2017).

Giải nghĩa dễ hiểu

Hai cách xác định

• Chết sinh học: theo ngày, giờ chết ghi trong giấy báo tử, trích lục khai tử.
• Bị Tòa tuyên bố là đã chết: Tòa chỉ tuyên bố khi rơi vào một trong các trường hợp ở khoản 1 Điều 71 (sau 3 năm kể từ quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực; biệt tích trong chiến tranh sau 5 năm kể từ khi chiến tranh kết thúc; tai nạn, thảm họa sau 2 năm kể từ khi sự kiện chấm dứt; biệt tích 5 năm liền trở lên), và tự xác định ngày chết trong quyết định (khoản 2 Điều 71).

Năm hệ quả gắn với mốc này

1. Người thừa kế: cá nhân phải còn sống vào thời điểm đó, hoặc đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và sinh ra còn sống (Điều 613).
2. Di sản: là tài sản của người chết tại thời điểm đó; tài sản đã bán, tặng khi còn sống không còn là di sản (khoản 3 Điều 643).
3. Di chúc: có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế (khoản 1 Điều 643).
4. Quyền và nghĩa vụ: người thừa kế có quyền, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại từ thời điểm này (Điều 614).
5. Thời hiệu: 30 năm, 10 năm, 3 năm ở Điều 623 đều tính từ đây.

Chết cùng thời điểm

Những người có quyền thừa kế của nhau mà chết cùng thời điểm, hoặc không xác định được ai chết trước, thì không thừa kế của nhau; di sản mỗi người chia cho người thừa kế của chính người đó, trừ trường hợp thế vị (Điều 619).

Phân biệt thời điểm mở thừa kế với thời điểm phân chia di sản

Ví dụ tình huống

Ông Ngô Văn Tài và con trai là anh Ngô Văn Lực cùng chết trong vụ cháy tàu cá ngày 14/10/2025 ngoài khơi tỉnh Quảng Ngãi; không xác định được ai chết trước. Ông Tài có vợ là bà Hường, hai con là anh Lực và chị Nhung. Anh Lực có vợ là chị Vân và một con là bé Kiên.

• Theo Điều 619, ông Tài và anh Lực không thừa kế của nhau.
• Di sản của ông Tài chia cho bà Hường, chị Nhung, và bé Kiên (thế vị cha, vì anh Lực chết cùng thời điểm với ông Tài — Điều 652). Chị Vân không hưởng gì từ di sản của ông Tài.
• Di sản của anh Lực chia cho hàng thứ nhất của anh: chị Vân, bé Kiên và mẹ là bà Hường (bố anh không được tính vì chết cùng thời điểm).

Một biến thể: nếu có chứng cứ anh Lực chết sau ông Tài vài giờ (ví dụ được cứu lên rồi tử vong tại bệnh viện), anh Lực trở thành người thừa kế của ông Tài; phần của anh chuyển tiếp vào di sản của anh, và chị Vân sẽ được chia một phần trong đó.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Giấy tờ chứng minh: trích lục khai tử do UBND cấp xã nơi cư trú cuối cùng cấp; vợ, chồng, con, cha mẹ hoặc người thân thích có trách nhiệm đăng ký khai tử trong 15 ngày kể từ ngày chết (Điều 32, 33 Luật Hộ tịch 2014). Người chết ở nước ngoài thì dùng giấy chứng tử nước ngoài đã hợp pháp hóa và ghi chú vào sổ hộ tịch.
• Tuyên bố chết: nộp đơn yêu cầu tại Tòa án nhân dân khu vực nơi cư trú cuối cùng của người đó; quyết định gửi UBND cấp xã để ghi chú hộ tịch (khoản 3 Điều 71).
• Người bị tuyên bố chết trở về: có quyền yêu cầu những người đã nhận thừa kế trả lại tài sản, giá trị tài sản hiện còn; ai biết người đó còn sống mà cố tình giấu để hưởng thì phải trả toàn bộ kèm hoa lợi, lợi tức (khoản 3 Điều 73).
• Luật áp dụng: quan hệ thừa kế thường giải quyết theo luật nội dung có hiệu lực vào thời điểm mở thừa kế; riêng thời hiệu áp dụng BLDS 2015 (điểm d khoản 1 Điều 688), và với nhà đất có thể áp dụng luật đất đai, nhà ở tại thời điểm giải quyết (Án lệ 68/2023/AL).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: thời điểm mở thừa kế là ngày họp gia đình hoặc ngày công bố di chúc. Đúng: là ngày người đó chết.
• Sai: người mất tích lâu năm thì cứ coi như đã chết để chia. Đúng: phải có quyết định tuyên bố chết của Tòa; công chứng viên không chấp nhận lời khai "đã thất lạc nhiều năm".
• Sai: định giá di sản theo giá lúc người đó mất. Đúng: chia theo giá trị tại thời điểm chia.
• Sai: hai người chết cùng tai nạn thì người nhỏ tuổi được coi là chết sau. Đúng: luật Việt Nam không có suy đoán theo tuổi; không xác định được ai trước thì coi là chết cùng thời điểm.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dịch là time of opening of succession (sát cách nói của văn bản dân luật) hoặc diễn đạt thực dụng time of death of the decedent. Chết cùng thời điểm: simultaneous death, commorientes. Tuyên bố chết: declaration of death (khác declaration of disappearance — tuyên bố mất tích).

Thuật ngữ liên quan

• Địa điểm mở thừa kế — quy định cùng Điều 611
• Thời hiệu thừa kế — tính từ thời điểm mở thừa kế
• Hiệu lực của di chúc — phát sinh từ thời điểm mở thừa kế
• Thừa kế thế vị — áp dụng cả khi chết cùng thời điểm
• Di sản — xác định tại thời điểm mở thừa kế
• Quyền của người thừa kế — phát sinh từ mốc này

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 68, 71, 73, 611, 613, 614, 619, 643, 659, 662, 688 — còn hiệu lực.
• Luật Hộ tịch số 60/2014/QH13, Điều 32–33 (sẽ được thay bằng Luật Hộ tịch số 03/2026/QH16 từ 01/3/2027).
• Luật Đất đai số 31/2024/QH15, khoản 3 Điều 133.
• Án lệ 68/2023/AL.

Hỏi đáp nhanh

Ngày mở thừa kế lấy theo ngày chết hay ngày đăng ký khai tử?

Theo ngày chết thực tế ghi trên giấy chứng tử/trích lục khai tử, không phải ngày đi đăng ký. Đăng ký khai tử muộn không làm thay đổi thời điểm mở thừa kế.

Người mất tích nhiều năm thì bao giờ chia được tài sản của họ?

Phải có quyết định của Tòa tuyên bố người đó đã chết, ví dụ sau 3 năm kể từ khi quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực mà vẫn không có tin tức (điểm a khoản 1 Điều 71). Tòa xác định ngày chết; ngày đó là thời điểm mở thừa kế. Trước đó chỉ có thể yêu cầu quản lý tài sản của người vắng mặt.

Con sinh ra sau khi bố mất có được thừa kế không?

Có, nếu đã thành thai trước thời điểm bố chết và sinh ra còn sống (Điều 613). Khi chia di sản phải giữ lại phần cho thai nhi bằng phần của người cùng hàng (khoản 1 Điều 660).