Di chúc miệng

Di chúc miệng là lời trăng trối có giá trị pháp lý, được nói ra khi người lập đang bị cái chết đe dọa và không thể viết di chúc. Đây là hình thức ngoại lệ, điều kiện rất chặt và chỉ có giá trị tạm thời: người lập qua khỏi thì sau 3 tháng di chúc tự hủy.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng. 2. Sau 03 tháng, kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ.

Điều 629 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2017).

Di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng thì di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

Khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13.

Giải nghĩa dễ hiểu

Điều kiện hoàn cảnh

Phải có cả hai: tính mạng bị cái chết đe dọa (bệnh nặng giai đoạn cuối, tai nạn, cấp cứu) và không thể lập văn bản (không viết được, không kịp mời công chứng). Người khỏe mạnh "dặn miệng" con cháu trong bữa cơm không phải di chúc miệng theo luật.

Điều kiện về ý chí

Như mọi di chúc, người lập phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép (điểm a khoản 1 Điều 630). Với người đang hấp hối, đây là chỗ dễ bị phản bác nhất; hồ sơ bệnh án về mức độ tỉnh táo thường quyết định kết quả.

Bốn bước bắt buộc

1. Nói ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng hợp lệ.
2. Người làm chứng ghi chép lại ngay sau đó.
3. Người làm chứng cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào bản ghi.
4. Trong 5 ngày làm việc kể từ ngày nói, bản ghi phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

Ai không được làm chứng

Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc; người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (Điều 632).

Phân biệt di chúc miệng với di chúc bằng văn bản có người làm chứng

Ví dụ tình huống

Ông Tạ Văn Sơn, 68 tuổi, bị nhồi máu cơ tim, điều trị tại một bệnh viện ở TP. Hà Nội. Tối thứ Sáu ngày 07/11/2025, ông tỉnh táo nhưng không cầm bút được, nói trước bác sĩ trực và một điều dưỡng: để lại sổ tiết kiệm 500 triệu đồng cho cháu ngoại là Linh. Hai người làm chứng ghi lại, ghi giờ, cùng ký ngay trong đêm. Ông mất sáng 09/11/2025.

• Hai người làm chứng không phải người thừa kế, không có quyền lợi liên quan: hợp lệ.
• Hạn 5 ngày làm việc tính từ ngày 07/11/2025 (thứ Sáu): không tính ngày 07/11, bỏ thứ Bảy, Chủ nhật, nên ngày làm việc thứ năm là thứ Sáu 14/11/2025. Chữ ký của bác sĩ và điều dưỡng phải được công chứng viên hoặc UBND cấp xã chứng thực chậm nhất trong ngày này.
• Nếu đến ngày 17/11/2025 mới đi chứng thực, di chúc miệng không hợp pháp về hình thức; sổ tiết kiệm chia theo pháp luật cho hàng thừa kế thứ nhất, cháu Linh không được gì (trừ khi mẹ Linh đã chết trước ông và Linh thế vị).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Nếu còn kịp, lập văn bản: người đang điều trị có thể lập di chúc văn bản có xác nhận của người phụ trách bệnh viện, có giá trị như di chúc công chứng (khoản 3 Điều 638); hoặc mời công chứng viên đến tận nơi (Điều 46 Luật Công chứng 2024), và khi tính mạng bị đe dọa thì được miễn xuất trình đủ giấy tờ lúc công chứng (khoản 3 Điều 58).
• Xác nhận ở đâu: chứng thực chữ ký người làm chứng tại bất kỳ UBND cấp xã nào hoặc tổ chức hành nghề công chứng (Nghị định 23/2015/NĐ-CP sửa đổi bởi Nghị định 280/2025/NĐ-CP).
• Bản ghi phải đủ nội dung: ngày lập, người lập, người được hưởng, di sản (Điều 631); ghi mơ hồ "chia cho các con" dễ dẫn tới tranh chấp giải thích di chúc.
• Tranh chấp: Tòa xem xét lời khai người làm chứng, hồ sơ bệnh án, thời điểm ghi; nghi ngờ về sự minh mẫn là căn cứ phổ biến để tuyên di chúc miệng vô hiệu.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: lời dặn của bố mẹ lúc còn khỏe cũng là di chúc miệng. Đúng: chỉ khi cái chết đe dọa và không thể lập văn bản.
• Sai: người con chăm sóc ghi lại và ký là đủ. Đúng: cần ít nhất hai người làm chứng và họ không được là người thừa kế.
• Sai: hạn xác nhận là 5 ngày. Đúng: là 5 ngày làm việc; nhưng cũng đừng để sát hạn vì người làm chứng có thể không đi được.
• Sai: di chúc miệng có giá trị vĩnh viễn. Đúng: người lập còn sống, minh mẫn sau 3 tháng thì di chúc tự hủy.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Oral will là cách dịch dễ hiểu; thuật ngữ chuyên môn là nuncupative will. Di chúc lập khi sắp chết ở một số hệ thống gọi là deathbed will; hệ common law có chế định gần giống là privileged will (của quân nhân đang tại ngũ, thủy thủ), nhưng điều kiện khác hẳn Điều 629, nên khi dịch cần chú thích.

Thuật ngữ liên quan

• Di chúc — khái niệm chung, hình thức văn bản là nguyên tắc
• Người làm chứng di chúc — điều kiện quyết định di chúc miệng
• Di chúc bằng văn bản — hình thức nên chuyển sang khi còn kịp
• Hiệu lực của di chúc — di chúc miệng hết hiệu lực sau 3 tháng
• Công chứng di chúc — có thể làm tại chỗ ở, bệnh viện
• Thay thế, hủy bỏ di chúc — hủy bỏ mặc nhiên là trường hợp riêng

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 147, 627, 629–632, 638 — còn hiệu lực.
• Luật Công chứng số 46/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), Điều 46, 58.
• Nghị định 23/2015/NĐ-CP, Điều 5 sửa đổi bởi Nghị định 280/2025/NĐ-CP (hiệu lực 01/11/2025).

Hỏi đáp nhanh

Quay video người bệnh nói ý nguyện có thay được di chúc miệng không?

Video không tự thay thế được các điều kiện ở khoản 5 Điều 630: phải có ít nhất hai người làm chứng, họ ghi chép lại ngay, cùng ký hoặc điểm chỉ, và chữ ký của họ được công chứng hoặc chứng thực trong 5 ngày làm việc. Video chỉ là chứng cứ hỗ trợ khi có tranh chấp.

Con cái đứng cạnh giường bệnh có làm chứng được không?

Không. Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc không được làm chứng (khoản 1 Điều 632). Nên nhờ bác sĩ, điều dưỡng, hàng xóm đã thành niên không có quyền lợi liên quan.

Người lập di chúc miệng khỏi bệnh thì di chúc đó còn giá trị không?

Sau 3 tháng kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ (khoản 2 Điều 629). Muốn giữ ý chí đó thì lập lại di chúc bằng văn bản.