Bị đơn trong trọng tài

Bị đơn trong trọng tài là bên bị nguyên đơn khởi kiện tại trọng tài dựa trên thỏa thuận trọng tài. Bị đơn không có nghĩa vụ phải tham gia, nhưng nếu đứng ngoài thì vụ việc vẫn chạy và phán quyết vẫn ràng buộc; 30 ngày đầu tiên sau khi nhận đơn là khoảng thời gian quyết định mọi quyền phòng vệ.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

"Các bên tranh chấp là cá nhân, cơ quan, tổ chức Việt Nam hoặc nước ngoài tham gia tố tụng trọng tài với tư cách nguyên đơn, bị đơn."

Khoản 3 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12 (hiệu lực từ 01/01/2011)

Luật không định nghĩa riêng "bị đơn"; quyền và nghĩa vụ chủ yếu ở Điều 35 (bản tự bảo vệ), Điều 36 (đơn kiện lại), Điều 40–41 (chọn trọng tài viên), Điều 56 (vắng mặt).

Giải nghĩa dễ hiểu

Bản tự bảo vệ

Gồm ngày làm, tên địa chỉ bị đơn, cơ sở và chứng cứ tự bảo vệ, tên trọng tài viên bị đơn chọn hoặc đề nghị chỉ định (khoản 1 Điều 35). Hạn nộp mặc định 30 ngày kể từ khi nhận đơn khởi kiện và tài liệu: gửi trung tâm (trọng tài quy chế, có thể gia hạn) hoặc gửi nguyên đơn và trọng tài viên (trọng tài vụ việc).

Ba việc phải làm trong cùng 30 ngày đó

• Chọn trọng tài viên (Điều 40, 41). Nhiều bị đơn phải thống nhất một người; không thống nhất thì bị chỉ định thay.
• Phản đối thẩm quyền nếu cho rằng không có thỏa thuận trọng tài, thỏa thuận vô hiệu, không thực hiện được hoặc tranh chấp ngoài thẩm quyền — phải nêu rõ trong bản tự bảo vệ (khoản 4 Điều 35).
• Kiện lại về vấn đề liên quan: đơn kiện lại nộp cùng thời điểm với bản tự bảo vệ (khoản 2 Điều 36).

Trong suốt tố tụng

Bị đơn được đề nghị thay trọng tài viên khi có căn cứ (Điều 42), cung cấp chứng cứ, yêu cầu giám định, triệu tập người làm chứng (Điều 46, 47), yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời, xin hoãn phiên họp chậm nhất 07 ngày làm việc trước (Điều 57). Khi nguyên đơn rút đơn, bị đơn có quyền yêu cầu hội đồng tiếp tục giải quyết (điểm c khoản 1 Điều 59). Sau phán quyết, bị đơn thua có 30 ngày để yêu cầu Tòa hủy nếu có căn cứ (Điều 69).

Phân biệt bị đơn trong trọng tài với bị đơn tại Tòa án

Ví dụ tình huống

Công ty TNHH Nội thất Lâm Viên (Lâm Đồng) bị Công ty Cổ phần Gỗ Tân Uyên kiện tại một trung tâm trọng tài ở Thành phố Hồ Chí Minh đòi 5,2 tỷ đồng. Trung tâm gửi đơn tới địa chỉ ghi trong hợp đồng ở Đà Lạt; Lâm Viên đã dời trụ sở sau sáp nhập tỉnh nhưng không báo cho Tân Uyên, nên nhân viên tòa nhà cũ ký nhận ngày 04/5/2026 rồi để quên.

Hết 30 ngày, Lâm Viên không nộp bản tự bảo vệ, không chọn trọng tài viên; Chủ tịch trung tâm chỉ định thay. Giấy triệu tập cũng gửi tới địa chỉ cũ; phiên họp xử vắng mặt, phán quyết ngày 20/9/2026 chấp nhận toàn bộ yêu cầu. Lâm Viên yêu cầu Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh hủy vì "không được thông báo". Khó thắng: tài liệu gửi đúng địa chỉ mà các bên đã thông báo được coi là đã nhận (khoản 2, 4 Điều 12). Bài học: đổi địa chỉ phải thông báo bằng văn bản cho đối tác theo đúng điều khoản thông báo của hợp đồng.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Bị đơn là người tiêu dùng bị nhà cung cấp kiện ra trọng tài theo hợp đồng mẫu: chỉ bị ràng buộc nếu đồng ý (Điều 17); có thể phản đối thẩm quyền ngay từ đầu.
• Bị đơn ở nước ngoài: Tòa có thẩm quyền chỉ định trọng tài viên vụ việc là Tòa nơi nguyên đơn cư trú, có trụ sở (điểm a khoản 2 Điều 7).
• Nhiều bị đơn bất đồng: hết 30 ngày không thống nhất, Chủ tịch trung tâm (hoặc Tòa) chỉ định một trọng tài viên chung cho các bị đơn.
• Bị đơn tham gia mà không phản đối thẩm quyền (nộp bản tự bảo vệ chỉ về nội dung, chọn trọng tài viên) có thể bị coi là đã chấp nhận thỏa thuận trọng tài do người không có thẩm quyền ký (khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: không ký nhận giấy tờ thì trọng tài không xử được. — Đúng: gửi đúng địa chỉ đã thông báo là coi như đã nhận.
• Sai: phản đối thẩm quyền để dành đến khi có phán quyết rồi yêu cầu hủy. — Đúng: biết mà không phản đối đúng hạn thì mất quyền phản đối (Điều 13).
• Sai: muốn đòi lại tiền thì kiện vụ khác sau. — Đúng: nên kiện lại ngay trong 30 ngày để cùng hội đồng xử, tránh hai vụ, hai lần phí.
• Sai: bị đơn vắng mặt thì hội đồng phải hoãn. — Đúng: hội đồng vẫn xử dựa trên tài liệu hiện có.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Respondent là thuật ngữ chuẩn trong trọng tài; defendant dùng cho tố tụng tòa án. Bản tự bảo vệ: statement of defence (hoặc answer to the request for arbitration); đơn kiện lại: counterclaim; bị đơn không tham gia: default of a party.

Thuật ngữ liên quan

• Nguyên đơn trong trọng tài — bên khởi kiện.
• Yêu cầu phản tố trong trọng tài — vũ khí riêng của bị đơn.
• Thẩm quyền của trọng tài — đối tượng của phản đối thẩm quyền.
• Bị đơn — tư cách tương ứng tại Tòa án.
• Hủy phán quyết trọng tài — đường còn lại sau khi thua.

Căn cứ pháp lý

• Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12, khoản 3 Điều 3; Điều 7, 12, 13, 17, 35, 36, 40–44, 56, 57, 59, 69 — còn hiệu lực.
• Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP, Điều 3, 6.
• Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, Điều 199, 200 (để đối chiếu).

Hỏi đáp nhanh

Không trả lời trọng tài thì có tránh được vụ kiện không?

Không. Không nộp bản tự bảo vệ thì tố tụng vẫn tiếp tục (khoản 5 Điều 35); không chọn trọng tài viên thì Chủ tịch trung tâm hoặc Tòa chỉ định thay; vắng phiên họp thì hội đồng xử dựa trên tài liệu, chứng cứ hiện có (khoản 2 Điều 56). Im lặng chỉ làm mất quyền bào chữa.

Tôi cho rằng chữ ký trên hợp đồng có điều khoản trọng tài là giả, phải làm gì?

Nêu rõ trong bản tự bảo vệ rằng không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận vô hiệu (khoản 4 Điều 35). Hội đồng phải xét trước khi xét nội dung (Điều 43); không đồng ý với quyết định, có 05 ngày làm việc để yêu cầu Tòa án nhân dân khu vực xem xét lại (Điều 44).

Có xin thêm thời gian nộp bản tự bảo vệ được không?

Được. Với trọng tài quy chế, trung tâm có thể gia hạn theo yêu cầu của một bên căn cứ tình tiết vụ việc (khoản 2 Điều 35). Nên xin trước khi hết 30 ngày, kèm lý do cụ thể (cần dịch tài liệu, chờ giám định…).