Thông đồng trong đấu thầu

Thông đồng trong đấu thầu là việc các nhà thầu, có khi cùng người trong bên mời thầu, dàn xếp trước ai sẽ trúng: người bỏ giá cao "làm nền", người rút hồ sơ, người được hứa chia phần làm thầu phụ. Cuộc đấu thầu vẫn diễn ra đủ thủ tục nhưng không còn cạnh tranh. Pháp luật đánh vào hành vi này bằng ba luật cùng lúc: Luật Cạnh tranh, Luật Đấu thầu và Bộ luật Hình sự.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

4. Thỏa thuận để một hoặc các bên tham gia thỏa thuận thắng thầu khi tham gia đấu thầu trong việc cung cấp hàng hóa, cung ứng dịch vụ.

Khoản 4 Điều 11 Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 (hiệu lực từ 01/7/2019)

3. Thông thầu bao gồm các hành vi sau đây: a) Dàn xếp, thỏa thuận, ép buộc để một hoặc các bên chuẩn bị hồ sơ dự thầu hoặc rút hồ sơ dự thầu để một bên trúng thầu; b) Dàn xếp, thỏa thuận để từ chối cung cấp hàng hóa, dịch vụ, không ký hợp đồng thầu phụ hoặc thực hiện các hình thức thỏa thuận khác nhằm hạn chế cạnh tranh để một bên trúng thầu;…

Khoản 3 Điều 16 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (hiệu lực từ 01/01/2024, đã sửa đổi năm 2024 và 2025)

Giải nghĩa dễ hiểu

Bị cấm tuyệt đối theo Luật Cạnh tranh

Phần lớn thỏa thuận hạn chế cạnh tranh chỉ bị cấm khi các bên cùng thị trường liên quan, hoặc khi gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể. Thỏa thuận thắng thầu nằm ở khoản 2 Điều 12: cấm không điều kiện, không cần xác định thị phần, không cần chứng minh tác động. Thỏa thuận này cũng không thuộc diện được xin miễn trừ theo Điều 14.

Các kiểu thông đồng thường gặp

• Hồ sơ làm nền: nhà thầu khác nộp giá cao hơn hoặc cố tình thiếu điều kiện để hồ sơ "chủ" thắng.
• Rút hồ sơ hoặc không bổ sung tài liệu: nhà thầu đủ năng lực cố ý không làm rõ khi được yêu cầu (điểm c khoản 3 Điều 16 Luật Đấu thầu).
• Luân phiên trúng thầu: các gói lặp lại hằng năm được chia theo lượt.
• Chặn đầu vào: nhà cung cấp thỏa thuận từ chối bán thiết bị, không ký thầu phụ với người ngoài nhóm.

Ba tầng chế tài

• Cạnh tranh: phạt 01%–10% tổng doanh thu trên thị trường liên quan năm tài chính liền kề nếu các bên cùng thị trường (điểm d khoản 1 Điều 6 Nghị định 75/2019/NĐ-CP), 01%–05% nếu ở các công đoạn khác nhau của một chuỗi cung ứng (Điều 7); doanh thu trên thị trường liên quan bằng 0 thì phạt 100–200 triệu đồng (khoản 3 Điều 4, sửa bởi Nghị định 102/2026/NĐ-CP); tịch thu khoản lợi nhuận.
• Đấu thầu: ngoài xử phạt hành chính, bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 06 tháng đến 05 năm (khoản 2 Điều 87 Luật Đấu thầu); quyết định cấm được đăng trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
• Hình sự: thông thầu gây thiệt hại từ 100 triệu đồng là tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 222 Bộ luật Hình sự), phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01–05 năm; vì vụ lợi, có tổ chức, lợi dụng chức vụ hoặc thiệt hại 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng thì tù 03–12 năm; thiệt hại từ 1 tỷ đồng thì tù 10–20 năm.

Phân biệt thông đồng trong đấu thầu với gian lận trong đấu thầu

Ví dụ tình huống

Gói thầu cung cấp thiết bị phòng học cho các trường ở tỉnh Gia Lai, giá gói thầu 18 tỷ đồng, mở thầu qua mạng tháng 3/2026. Ba nhà thầu tham dự; Công ty An Khê trúng với giá 17,6 tỷ đồng. Tổ chuyên gia phát hiện hồ sơ của hai nhà thầu thua được tạo trên cùng một máy tính, bảng giá chi tiết giống nhau đến từng lỗi đánh máy, cùng cao hơn giá của An Khê đúng 4%. Sau đó cả hai làm thầu phụ cho An Khê.

Chủ đầu tư có căn cứ hủy kết quả lựa chọn nhà thầu; người có thẩm quyền ra quyết định cấm cả ba công ty tham gia hoạt động đấu thầu. Về cạnh tranh, đây là thỏa thuận thắng thầu bị cấm tuyệt đối; giả sử doanh thu năm 2025 trên thị trường thiết bị giáo dục của An Khê là 60 tỷ đồng, khung phạt là 0,6–6 tỷ đồng, mức trung bình 3,3 tỷ đồng. Nếu một trong hai công ty thua tự khai báo với Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi có quyết định điều tra và nộp đủ chứng cứ, công ty đó có thể được miễn toàn bộ tiền phạt cạnh tranh. Có thiệt hại cho ngân sách thì hồ sơ có thể chuyển sang hướng hình sự theo Điều 222.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Liên danh hợp pháp không phải thông thầu. Các nhà thầu ký thỏa thuận liên danh công khai, nộp một hồ sơ chung là được phép; thông đồng là khi họ giả làm đối thủ của nhau.
• Có người bên mời thầu tham gia thì thường kèm hối lộ, lộ thông tin (các khoản khác của Điều 16) và hay bị xử lý hình sự trước.
• Dấu hiệu tố tụng cạnh tranh: vụ thông đồng là vụ việc hạn chế cạnh tranh, thời hạn điều tra 09 tháng, gia hạn tối đa 03 tháng (khoản 1 Điều 81 Luật Cạnh tranh), do Hội đồng xử lý vụ việc hạn chế cạnh tranh quyết định sau phiên điều trần.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: chỉ gói thầu dùng vốn nhà nước mới bị Luật Cạnh tranh xử lý. Đúng: khoản 4 Điều 11 áp dụng cho mọi cuộc đấu thầu cung cấp hàng hóa, dịch vụ, kể cả gói thầu của doanh nghiệp tư nhân.
• Sai: không có văn bản thỏa thuận thì không chứng minh được. Đúng: Luật Cạnh tranh coi thỏa thuận "dưới mọi hình thức" (khoản 4 Điều 3); cơ quan điều tra dùng chứng cứ gián tiếp như dấu vết điện tử, mô hình giá, dòng tiền thầu phụ.
• Sai: trúng thầu với giá thấp hơn giá gói thầu thì không có thiệt hại. Đúng: thiệt hại so với giá cạnh tranh thực, không so với giá gói thầu do bên mời thầu dự tính.
• Sai: được hưởng khoan hồng là hết trách nhiệm. Đúng: khoan hồng chỉ áp cho tiền phạt theo Luật Cạnh tranh.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Thuật ngữ chuẩn là bid rigging hoặc collusive tendering (OECD dùng cả hai). Các dạng cụ thể: cover bidding (hồ sơ làm nền), bid suppression (rút, không dự thầu), bid rotation (luân phiên trúng), market allocation (chia địa bàn). Bản tiếng Anh Luật Đấu thầu thường dịch thông thầu là collusion; tránh dịch là "bid fraud", chữ đó gần với gian lận hơn.

Thuật ngữ liên quan

• Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh — loại hành vi chứa thỏa thuận thắng thầu
• Hành vi hạn chế cạnh tranh — nhóm hành vi rộng hơn
• Đấu thầu hàng hóa, dịch vụ — môi trường diễn ra hành vi
• Xử lý vi phạm pháp luật cạnh tranh — phạt theo doanh thu, khoan hồng
• Miễn trừ thỏa thuận hạn chế cạnh tranh — không áp dụng cho thông đồng đấu thầu
• Truy cứu trách nhiệm hình sự — tầng chế tài nặng nhất

Căn cứ pháp lý

• Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — khoản 4 Điều 3, khoản 4 Điều 11, khoản 2 Điều 12, Điều 14, 81, 111, 112.
• Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15, sửa đổi bởi Luật số 57/2024/QH15 và Luật số 90/2025/QH15 — khoản 3, 4 Điều 16, Điều 87.
• Nghị định 75/2019/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 102/2026/NĐ-CP — Điều 4, 6, 7.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2025) — Điều 222.

Hỏi đáp nhanh

Hai công ty của cùng một chủ cùng nộp hồ sơ dự thầu một gói thầu có phải thông thầu không?

Có rủi ro rất cao. Các hồ sơ có cùng người lập, cùng địa chỉ IP nộp thầu qua mạng, cùng lỗi chính tả, cùng bảo lãnh của một ngân hàng thường bị tổ chuyên gia đưa vào diện nghi thông thầu, và quan hệ sở hữu chung là dấu hiệu phối hợp mà cơ quan cạnh tranh hay xem xét. Cách an toàn là chỉ một công ty trong nhóm dự thầu.

Rút hồ sơ dự thầu để "nhường" cho công ty bạn có bị phạt không?

Có. Dàn xếp, thỏa thuận để một hoặc các bên rút hồ sơ dự thầu cho một bên trúng thầu là thông thầu theo điểm a khoản 3 Điều 16 Luật Đấu thầu. Tự mình rút vì không đủ năng lực thì không sao; vấn đề là có thỏa thuận đổi lại lợi ích (chia việc, nhận làm thầu phụ).

Doanh nghiệp đã tham gia thông đồng có cách nào được giảm phạt không?

Có chính sách khoan hồng của Luật Cạnh tranh (Điều 112): doanh nghiệp tự nguyện khai báo trước khi có quyết định điều tra, cung cấp toàn bộ chứng cứ và hợp tác đầy đủ thì được miễn 100% (người đầu tiên), giảm 60% và 40% (người thứ hai, thứ ba). Không áp dụng cho bên đã ép buộc, tổ chức cho người khác tham gia. Khoan hồng chỉ miễn giảm phạt tiền cạnh tranh, không miễn trách nhiệm hình sự hay lệnh cấm tham gia đấu thầu.

Bên mời thầu phát hiện dấu hiệu thông thầu thì xử lý thế nào?

Bên mời thầu, chủ đầu tư có thể loại hồ sơ, hủy thầu nếu có bằng chứng thông thầu; người có thẩm quyền ra quyết định cấm tham gia hoạt động đấu thầu (khoản 3 Điều 87 Luật Đấu thầu). Đồng thời có thể cung cấp thông tin cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, và chuyển cơ quan điều tra nếu có dấu hiệu tội phạm.