Quan hệ giữa cha mẹ và con

Quan hệ giữa cha mẹ và con là tập hợp các quyền, nghĩa vụ nhân thân và tài sản giữa cha, mẹ với con, phát sinh từ sự kiện sinh ra (được pháp luật xác định), từ việc nuôi con nuôi, hoặc từ việc sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, mang thai hộ vì mục đích nhân đạo. Quan hệ này không phụ thuộc vào việc cha mẹ có kết hôn, còn chung sống hay đã ly hôn.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không định nghĩa bằng một câu mà dành trọn Chương V (Điều 68–102) cho quan hệ này. Nguyên tắc nền:

2. Con sinh ra không phụ thuộc vào tình trạng hôn nhân của cha mẹ đều có quyền và nghĩa vụ như nhau đối với cha mẹ của mình được quy định tại Luật này, Bộ luật dân sự và các luật khác có liên quan.
[…]
4. Mọi thỏa thuận của cha mẹ, con liên quan đến quan hệ nhân thân, tài sản không được làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, cha mẹ mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.

Khoản 2, 4 Điều 68 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2015)

Giải nghĩa dễ hiểu

Phần 1 — Ai là cha, mẹ của ai

• Suy đoán theo hôn nhân (Điều 88): con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân, hoặc người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân, là con chung; con sinh trong 300 ngày kể từ khi hôn nhân chấm dứt cũng vậy; con sinh trước ngày đăng ký kết hôn là con chung nếu cha mẹ thừa nhận.
• Nhận cha, mẹ, con (Điều 90, 91): cha mẹ có quyền nhận con, con có quyền nhận cha mẹ, kể cả khi người kia đã chết. Không tranh chấp thì đăng ký tại UBND cấp xã; có tranh chấp thì Tòa án xác định (Điều 101).
• Nuôi con nuôi: quan hệ phát sinh từ ngày giao nhận con nuôi sau khi đăng ký.
• Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, mang thai hộ (Điều 93, 94): người cho tinh trùng, noãn, phôi không trở thành cha mẹ; con sinh từ mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là con chung của vợ chồng nhờ mang thai hộ kể từ khi sinh.

Phần 2 — Nội dung quyền, nghĩa vụ

• Cha mẹ: thương yêu, tôn trọng ý kiến của con; nuôi dưỡng, giáo dục, bảo vệ con chưa thành niên hoặc con thành niên mất năng lực, không có khả năng lao động; đại diện theo pháp luật cho con; không phân biệt đối xử theo giới hay theo tình trạng hôn nhân của cha mẹ (Điều 69, 71–73).
• Con: kính trọng, hiếu thảo, phụng dưỡng cha mẹ; con thành niên sống cùng cha mẹ góp công sức, thu nhập vào đời sống chung (Điều 70).
• Tài sản: con có tài sản riêng; cha mẹ quản lý, định đoạt thay con dưới 15 tuổi vì lợi ích của con (Điều 75–77); cha mẹ bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra theo Bộ luật Dân sự (Điều 74).
• Sau ly hôn: quan hệ không đổi, chỉ thay đổi cách thực hiện — một người trực tiếp nuôi, người kia cấp dưỡng và thăm nom (Điều 81–84).

Phân biệt quan hệ cha mẹ – con với quan hệ giám hộ

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Chị Lâm Thị Thảo (Lào Cai) sinh con gái năm 2024, giấy khai sinh để trống phần cha. Năm 2026 anh Quách Minh Đức — đang có vợ — muốn nhận con. Các bên đến UBND cấp xã nơi cư trú của người nhận hoặc người được nhận, nộp tờ khai và kết quả giám định ADN. Không có tranh chấp, xã ghi vào sổ hộ tịch trong 03 ngày làm việc, cần xác minh thì thêm tối đa 05 ngày làm việc (Điều 25 Luật Hộ tịch 2014). Vợ anh Đức không có quyền phản đối. Từ đây bé có quyền được anh Đức cấp dưỡng và là người thừa kế hàng thứ nhất của anh.

Tình huống 2. Anh Tạ Văn Long (Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên) tự xét nghiệm ADN, kết quả cho thấy con trai 5 tuổi — sinh trong thời kỳ hôn nhân — không cùng huyết thống. Anh không thể tự yêu cầu xã xóa tên mình trên giấy khai sinh. Anh phải khởi kiện yêu cầu Tòa xác định cháu không phải con mình (khoản 2 Điều 89); Tòa có thể trưng cầu giám định tại tổ chức giám định tư pháp. Chỉ khi bản án có hiệu lực mới làm thủ tục thay đổi hộ tịch; đến lúc đó anh vẫn là cha theo pháp luật và vẫn phải thực hiện nghĩa vụ với cháu.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Nhận cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài không tranh chấp do cơ quan hộ tịch Việt Nam giải quyết (khoản 1 Điều 128); có tranh chấp do Tòa án.
• Người yêu cầu đã chết: người thân thích của họ được yêu cầu Tòa xác định cha, mẹ, con thay (Điều 92) — thường gặp trong tranh chấp thừa kế.
• Án phí: tranh chấp xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự thì đương sự không phải chịu án phí (khoản 1 Điều 11 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP).
• Cha mẹ vi phạm nghiêm trọng có thể bị Tòa hạn chế quyền đối với con chưa thành niên trong 01–05 năm (Điều 85).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Không đăng ký kết hôn thì đứa trẻ không có cha về mặt pháp lý." — Đúng: chỉ cần làm thủ tục nhận cha, con; quyền của con ngang con trong giá thú.
• Sai: "Ly hôn rồi thì người không nuôi con hết quyền làm cha, mẹ." — Đúng: chỉ thay đổi cách thực hiện quyền, nghĩa vụ.
• Sai: "Thỏa thuận cắt đứt quan hệ cha con bằng văn bản là có hiệu lực." — Đúng: quan hệ cha mẹ – con không chấm dứt bằng thỏa thuận; thỏa thuận làm thiệt hại quyền của con chưa thành niên vô giá trị.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dịch chung là parent–child relationship. Phần xác lập quan hệ tương ứng filiation của hệ dân luật hoặc parentage của luật Anh – Mỹ. Tập hợp quyền, nghĩa vụ của cha mẹ có thể dịch parental rights and obligations. Con ngoài giá thú: child born out of wedlock; tránh illegitimate child vì mang sắc thái kỳ thị và trái tinh thần khoản 2 Điều 68.

Thuật ngữ liên quan

• Xác định cha, mẹ, con — căn cứ xác lập quan hệ
• Con ngoài giá thú — địa vị bình đẳng với con trong giá thú
• Nghĩa vụ nuôi dưỡng — nội dung trung tâm của quan hệ
• Quyền có tài sản riêng của con — phần tài sản của quan hệ
• Hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên — chế tài khi vi phạm
• Giám định huyết thống — chứng cứ khi có tranh chấp
• Mang thai hộ vì mục đích nhân đạo — căn cứ xác lập đặc biệt

Căn cứ pháp lý

• Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13: Chương V, Điều 68–102; Điều 128 — còn hiệu lực.
• Luật Hộ tịch số 60/2014/QH13: Điều 24, 25 — còn hiệu lực đến hết 28/02/2027.
• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: Điều 586, 651.
• Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP: Điều 6, 7, 8, 11 — hiệu lực từ 01/7/2024.

Hỏi đáp nhanh

Con sinh ra khi cha mẹ chưa đăng ký kết hôn có quyền như con trong giá thú không?

Có. Con sinh ra không phụ thuộc vào tình trạng hôn nhân của cha mẹ đều có quyền và nghĩa vụ như nhau đối với cha mẹ (khoản 2 Điều 68 Luật HNGĐ). Điều cần làm là xác lập quan hệ cha – con về mặt giấy tờ, bằng thủ tục nhận cha, mẹ, con tại UBND cấp xã hoặc qua Tòa án nếu có tranh chấp.

Người cha đang có vợ muốn nhận con với người khác có cần vợ đồng ý không?

Không. Người đang có vợ, chồng mà nhận con thì việc nhận con không cần sự đồng ý của người kia (khoản 2 Điều 91). Nhưng con được nhận có quyền thừa kế, quyền được cấp dưỡng như các con khác, nên quan hệ tài sản trong gia đình người cha sẽ bị ảnh hưởng.

Tự xét nghiệm ADN thấy không phải con mình thì có được sửa giấy khai sinh không?

Không tự sửa được. Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân được suy đoán là con chung; người cha muốn phủ nhận phải có chứng cứ và yêu cầu Tòa án xác định (khoản 2 Điều 88, Điều 89). Kết quả ADN tự làm chỉ là chứng cứ; Tòa có thể trưng cầu giám định lại.

Cha mẹ có được giữ toàn bộ lương của con đã đi làm không?

Không. Thu nhập của con là tài sản riêng của con (Điều 75). Con sống chung với cha mẹ có nghĩa vụ đóng góp vào nhu cầu của gia đình phù hợp với khả năng của mình, nhưng không phải nộp toàn bộ.