Cứu hộ hàng hải

Cứu hộ hàng hải là việc một bên dùng tàu, thiết bị, nhân lực của mình cứu con tàu hoặc hàng hóa đang gặp nguy hiểm trên biển, trong vùng nước cảng biển, theo hợp đồng với bên được cứu. Nguyên tắc gốc: cứu được thì có tiền công tương xứng, không mang lại kết quả có ích thì không có tiền công — trừ khoản tiền công đặc biệt cho nỗ lực ngăn ô nhiễm.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

"Cứu hộ hàng hải là hành động cứu tàu biển hoặc các tài sản trên tàu biển thoát khỏi nguy hiểm hoặc hành động cứu trợ tàu biển đang bị nguy hiểm trên biển, trong vùng nước cảng biển, được thực hiện trên cơ sở hợp đồng cứu hộ hàng hải."

Khoản 1 Điều 264 Bộ luật Hàng hải Việt Nam số 95/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2017)

Chương XIII (Điều 264 – 275) quy định hợp đồng, nghĩa vụ, tiền công, tiền công đặc biệt, phân chia, quyền giữ tài sản và thời hiệu. Các quy định này áp dụng cả cho tàu quân sự, tàu công vụ, tàu cá, phương tiện thủy nội địa, kho chứa nổi, giàn di động (Điều 275).

Giải nghĩa dễ hiểu

Hợp đồng cứu hộ

Giao kết giữa người cứu hộ và người được cứu hộ, hình thức tự thỏa thuận (khoản 2, 3 Điều 264). Vì thường ký trong lúc nguy cấp, luật cho phép yêu cầu hủy hoặc sửa thỏa thuận không hợp lý, bị lừa dối, lợi dụng, hoặc tiền công quá chênh với thực tế (khoản 4). Trong cứu hộ, người cứu hộ phải mẫn cán, ngăn ngừa thiệt hại môi trường, gọi thêm người cứu hộ khác khi cần; chủ tàu, thuyền trưởng phải hợp tác và giao lại tàu, tài sản cho người cứu hộ khi đã đưa tới nơi an toàn nếu được yêu cầu hợp lý (Điều 265).

Tiền công cứu hộ

• Điều kiện: hành động cứu hộ mang lại kết quả có ích (khoản 1 Điều 266). Cứu tàu của cùng một chủ tàu vẫn được tiền công (khoản 3). Cứu trái với chỉ định rõ ràng, hợp lý của thuyền trưởng tàu được cứu thì không được trả (khoản 4).
• Gồm: tiền trả công, chi phí cứu hộ, chi phí vận chuyển, bảo quản tài sản được cứu và tiền thưởng (khoản 2 Điều 266).
• Mức trần: hợp lý và không vượt giá trị tàu, tài sản được cứu (khoản 1 Điều 267) — giá trị tính tại nơi để tài sản sau cứu hộ hoặc tiền bán, sau khi trừ chi phí gửi, bảo quản, bán đấu giá (Điều 269).
• Căn cứ ấn định khi không thỏa thuận được: mười tiêu chí tại khoản 2 Điều 267 — giá trị tài sản cứu được, nỗ lực ngăn ô nhiễm, hiệu quả, mức độ nguy hiểm, kỹ năng, thời gian và chi phí, rủi ro, tính kịp thời, năng lực tàu và thiết bị.
• Bị giảm hoặc mất: nếu người cứu hộ tự gây ra tình trạng phải cứu hộ hoặc trộm cắp, lừa đảo, gian lận (khoản 3 Điều 267).

Tiền công đặc biệt vì môi trường

Cứu tàu hoặc hàng đe dọa gây thiệt hại môi trường mà không được tiền công theo Điều 267 (thường vì cứu không thành), người cứu hộ được chủ tàu trả tiền công đặc biệt tối đa 30% chi phí phát sinh; Tòa án hoặc Trọng tài có thể nâng lên nhưng không quá 100% chi phí phát sinh. Khoản này chỉ trả phần chênh khi nó lớn hơn tiền công cứu hộ thông thường; người cứu hộ cẩu thả để ô nhiễm lan rộng có thể mất một phần hoặc toàn bộ (Điều 268).

Ai được chia tiền

Tiền công chia đều giữa chủ tàu và thuyền bộ của tàu cứu hộ, sau khi trừ chi phí, tổn thất liên quan; nguyên tắc này không áp dụng cho tàu cứu hộ chuyên dùng (Điều 272). Tàu đang cho thuê định hạn tham gia cứu hộ thì chia đều giữa chủ tàu và người thuê sau khi trừ chi phí và tiền thưởng cho thuyền bộ (Điều 225).

Phân biệt cứu hộ hàng hải với tìm kiếm, cứu nạn hàng hải

Ví dụ tình huống

Ngày 03/11/2026, tàu hàng "Tân Cảng 12" mất máy, trôi về phía bãi đá ngầm cách đặc khu Côn Đảo 15 hải lý trong gió cấp 7. Thuyền trưởng gọi vô tuyến và thỏa thuận với một công ty cứu hộ theo nguyên tắc "không có kết quả, không có tiền công", thay mặt cả chủ tàu lẫn các chủ hàng (khoản 2 Điều 264). Tàu kéo cứu hộ chuyên dùng của công ty kéo tàu về neo an toàn ở Vũng Tàu ngày 05/11. Giá trị sau cứu hộ: tàu 90 tỷ đồng, hàng 40 tỷ đồng.

Công ty cứu hộ đòi 15 tỷ đồng. Mức này dưới trần 130 tỷ đồng nhưng nếu các bên không thống nhất, Trọng tài hoặc Tòa án ấn định theo mười tiêu chí của khoản 2 Điều 267. Vì là tàu cứu hộ chuyên dùng, không áp dụng chia đều cho thuyền bộ. Trong lúc chờ, công ty có quyền giữ tàu và hàng để bảo đảm thanh toán, trừ khi chủ tàu, chủ hàng đưa bảo đảm thỏa đáng (Điều 273) — thực tế là thư bảo lãnh của tổ chức bảo hiểm. Thời hiệu khởi kiện tới ngày 05/11/2028; quyền cầm giữ hàng hải đối với tàu chỉ đến 05/11/2027.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Ưu tiên cao: tiền công cứu hộ có quyền cầm giữ hàng hải; nếu phát sinh sau các khiếu nại cầm giữ khác thì xếp trên chúng (khoản 4 Điều 41, khoản 1 Điều 42).
• Không giới hạn trách nhiệm: chủ tàu không được viện giới hạn trách nhiệm dân sự với khiếu nại tiền công cứu hộ (khoản 1 Điều 300).
• Bảo hiểm: tiền công cứu hộ phân bổ cho hàng là khoản người vận chuyển được thu trước khi trả hàng (khoản 2 Điều 157); thường được bảo hiểm hàng hải chi trả.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Đã bỏ công ra cứu thì kiểu gì cũng được trả". — Đúng: phải có kết quả có ích; chỉ riêng trường hợp đe dọa môi trường mới có tiền công đặc biệt dù không cứu được tài sản.
• Sai: "Tiền công cứu hộ thỏa thuận bao nhiêu cũng được". — Đúng: không vượt giá trị tài sản cứu được và có thể bị Tòa án, Trọng tài điều chỉnh.
• Sai: "Cứu người xong được đòi người được cứu trả tiền". — Đúng: người được cứu không phải trả gì.
• Sai: "Thuê tàu kéo khi tàu hỏng máy ở cầu cảng là cứu hộ". — Đúng: lai dắt thông thường không phải cứu hộ nếu tàu không ở trong tình trạng nguy hiểm.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Salvage là cứu hộ; tiền công cứu hộ là salvage reward; tiền công đặc biệt là special compensation; nguyên tắc "không có kết quả, không có tiền công" là no cure, no pay; mẫu hợp đồng phổ biến là Lloyd's Open Form (LOF). Tìm kiếm, cứu nạn là search and rescue (SAR) — không dùng salvage cho việc cứu người. Quy định tiền công đặc biệt của Bộ luật gần với Điều 14 Công ước quốc tế về cứu hộ năm 1989.

Thuật ngữ liên quan

• Tổn thất chung — chi phí cứu hộ thường được xử lý cùng tổn thất chung.
• Quyền cầm giữ hàng hải — tiền công cứu hộ được ưu tiên.
• Tai nạn hàng hải — tình huống phát sinh cứu hộ.
• Thuyền trưởng — được thay mặt chủ tàu, chủ hàng ký hợp đồng cứu hộ.
• Bảo hiểm hàng hải — bồi hoàn chi phí cứu hộ.
• Ô nhiễm môi trường biển từ tàu — căn cứ tiền công đặc biệt.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hàng hải Việt Nam số 95/2015/QH13 — Điều 41 – 43, 122, 157, 225, 264 – 275, 300; hiệu lực từ 01/7/2017 (Văn bản hợp nhất số 52/VBHN-VPQH ngày 18/3/2026).

Hỏi đáp nhanh

Thuyền trưởng có được tự ký hợp đồng cứu hộ khi tàu gặp nạn không?

Được. Khoản 2 Điều 264 cho thuyền trưởng tàu bị nạn thay mặt chủ tàu giao kết hợp đồng cứu hộ; thuyền trưởng hoặc chủ tàu còn được thay mặt chủ hàng trên tàu ký hợp đồng cứu hộ hàng đó. Hình thức hợp đồng do các bên thỏa thuận, kể cả qua vô tuyến rồi xác nhận sau.

Cứu người trên tàu gặp nạn có được đòi tiền không?

Người được cứu tính mạng không phải trả bất cứ khoản tiền nào (khoản 1 Điều 270). Người cứu người chỉ được một khoản thưởng hợp lý trích từ tiền công cứu hộ tài sản hoặc tiền công đặc biệt nếu việc cứu người gắn với cùng tai nạn có cứu hộ tài sản.

Ký hợp đồng cứu hộ với giá quá cao lúc tàu đang nguy cấp thì có đòi giảm được không?

Được. Khoản 4 Điều 264 cho các bên yêu cầu hủy bỏ hoặc thay đổi thỏa thuận không hợp lý được giao kết trong tình trạng nguy cấp và bị tác động bởi tình trạng đó, khi bị lừa dối, lợi dụng, hoặc tiền công quá thấp, quá cao so với thực tế.

Thời hiệu khởi kiện đòi tiền công cứu hộ là bao lâu?

02 năm kể từ ngày kết thúc hành động cứu hộ (Điều 274). Riêng quyền cầm giữ hàng hải đối với tàu được cứu để bảo đảm tiền công chỉ tồn tại 01 năm kể từ ngày kết thúc cứu hộ (điểm a khoản 2 Điều 43).