Nghĩa vụ cấp dưỡng giữa các thành viên gia đình

Nghĩa vụ cấp dưỡng giữa các thành viên gia đình là nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản để lo nhu cầu thiết yếu cho người thân không sống chung với mình, khi người đó chưa thành niên, không có khả năng lao động và không có tài sản, hoặc khó khăn, túng thiếu. Luật chỉ đặt nghĩa vụ này cho năm cặp quan hệ, theo thứ tự lùi dần: người ở bậc sau chỉ phải gánh khi người ở bậc trước không có hoặc không có khả năng.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Nghĩa vụ cấp dưỡng được thực hiện giữa cha, mẹ và con; giữa anh, chị, em với nhau; giữa ông bà nội, ông bà ngoại và cháu; giữa cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột; giữa vợ và chồng theo quy định của Luật này.
Nghĩa vụ cấp dưỡng không thể thay thế bằng nghĩa vụ khác và không thể chuyển giao cho người khác.

Khoản 1 Điều 107 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2015); từng cặp cụ thể tại Điều 110–115

Giải nghĩa dễ hiểu

Năm cặp và điều kiện của từng cặp

Một người nuôi nhiều người, nhiều người nuôi một người

Một người phải cấp dưỡng cho nhiều người (con của hai cuộc hôn nhân, cha mẹ già) thì thỏa thuận mức phù hợp thu nhập của mình và nhu cầu thiết yếu của từng người (Điều 108). Nhiều người cùng có nghĩa vụ với một người (các con với cha mẹ) thì thỏa thuận mức đóng góp theo thu nhập, khả năng của mỗi người (Điều 109). Không thỏa thuận được thì Tòa quyết định.

Không chuyển, không thay

Người có nghĩa vụ không được "khoán" cho người khác trả thay hay đổi sang nghĩa vụ khác (ví dụ nhường quyền thừa kế thay cho tiền cấp dưỡng). Các bên có thể thỏa thuận thay đổi phương thức hoặc tạm ngừng khi người cấp dưỡng lâm vào khó khăn kinh tế (Điều 117).

Phân biệt cấp dưỡng giữa các thành viên gia đình với cấp dưỡng nuôi con sau ly hôn

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Cháu Mùa A Páo, 12 tuổi, ở một xã của tỉnh Điện Biên, mồ côi cả cha lẫn mẹ, không có anh chị; ông bà nội ngoại đều đã mất. Bác gái ruột đang nuôi cháu (trực tiếp nuôi dưỡng). Chú ruột là anh Mùa A Chư làm công nhân ở Bắc Ninh, thu nhập 15 triệu đồng/tháng, không sống chung với cháu: theo khoản 1 Điều 114, anh Chư có nghĩa vụ cấp dưỡng, cùng bác gái chia sẻ chi phí theo khả năng của mỗi người (Điều 109). Bác gái — đồng thời là người giám hộ của cháu — hoặc Hội liên hiệp phụ nữ xã có quyền yêu cầu Tòa buộc anh Chư cấp dưỡng (Điều 119). Mức do Tòa cân đối thu nhập của anh Chư với chi phí ăn học của cháu, không bị ràng buộc bởi mức sàn nửa lương tối thiểu vùng.

Tình huống 2. Chị Kha Thị Duyên (Đắk Lắk) đang điều trị ung thư, không có thu nhập, khi ly hôn năm 2026 đề nghị chồng là anh Toàn (lương 25 triệu đồng/tháng) cấp dưỡng. Đây là khó khăn có lý do chính đáng; Tòa buộc anh Toàn cấp dưỡng theo khả năng, ví dụ 4 triệu đồng/tháng. Nghĩa vụ chấm dứt nếu chị Duyên kết hôn với người khác hoặc đã có khả năng tự nuôi mình (Điều 118).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Người có quyền yêu cầu: người được cấp dưỡng, cha mẹ hoặc người giám hộ của họ; người thân thích; cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, về trẻ em; Hội liên hiệp phụ nữ (Điều 119). Người yêu cầu cấp dưỡng được miễn án phí; người thân thích, cơ quan, tổ chức yêu cầu theo khoản 2 Điều 119 không phải nộp lệ phí (Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14).
• Chấm dứt (Điều 118): người được cấp dưỡng đã thành niên và có khả năng lao động hoặc có tài sản; được nhận làm con nuôi; người cấp dưỡng chuyển sang trực tiếp nuôi dưỡng; một bên chết; bên được cấp dưỡng sau ly hôn đã kết hôn.
• Chế tài: từ chối, trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ chồng sau ly hôn hoặc nghĩa vụ nuôi dưỡng giữa anh chị em, ông bà – cháu bị phạt 5–10 triệu đồng (khoản 1 Điều 43 Nghị định 282/2025/NĐ-CP); người có khả năng mà cố tình không cấp dưỡng, làm người được cấp dưỡng lâm vào tình trạng nguy hiểm hoặc đã bị phạt còn vi phạm có thể bị truy cứu theo Điều 186 BLHS (cao nhất 02 năm tù).
• Yếu tố nước ngoài: áp dụng pháp luật của nước nơi người yêu cầu cấp dưỡng cư trú (Điều 129).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Ông bà nội phải cấp dưỡng cho cháu khi bố cháu không trả." — Đúng: ông bà chỉ có nghĩa vụ khi không còn người ở bậc trước có khả năng; bố không trả thì cưỡng chế thi hành án với bố.
• Sai: "Anh em ruột phải nuôi nhau trong mọi trường hợp." — Đúng: chỉ khi không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có khả năng, và người được cấp dưỡng thực sự cần được nuôi.
• Sai: "Vợ cũ có quyền đòi cấp dưỡng suốt đời." — Đúng: chỉ khi khó khăn, túng thiếu có lý do chính đáng; chấm dứt khi tái hôn hoặc đã tự nuôi được mình.
• Sai: "Cha dượng, mẹ kế cũng phải cấp dưỡng cho con riêng sau ly hôn." — Đúng: họ không thuộc năm cặp của Điều 107.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Thuật ngữ chung là family maintenance obligations hoặc duty of support among relatives. Cấp dưỡng giữa vợ chồng sau ly hôn: spousal maintenance (Anh) hoặc spousal support (Mỹ). Công ước La Hay 2007 dùng family maintenance; nghĩa vụ "bổ sung" theo thứ tự bậc có thể diễn đạt subsidiary maintenance obligation.

Thuật ngữ liên quan

• Cấp dưỡng — khái niệm chung và cách thực hiện
• Mức cấp dưỡng — cách xác định số tiền
• Nghĩa vụ nuôi dưỡng — khi người có nghĩa vụ sống chung
• Quan hệ giữa cha mẹ và con — cặp nghĩa vụ ở bậc đầu tiên
• Giám hộ — người đứng ra yêu cầu thay trẻ mồ côi
• Thi hành án — cưỡng chế khi không tự nguyện

Căn cứ pháp lý

• Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13: khoản 24 Điều 3; Điều 82, 107–119, 129 — còn hiệu lực.
• Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP: Điều 7 — hiệu lực từ 01/7/2024.
• Nghị định 282/2025/NĐ-CP: Điều 43 — hiệu lực từ 15/12/2025.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025): Điều 186.
• Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 về án phí, lệ phí Tòa án — còn hiệu lực.

Hỏi đáp nhanh

Mức cấp dưỡng tối thiểu nửa lương tối thiểu vùng có áp dụng khi chú cấp dưỡng cho cháu không?

Không. Mức sàn tại khoản 2 Điều 7 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP chỉ hướng dẫn nghĩa vụ cấp dưỡng của cha, mẹ cho con theo khoản 2 Điều 82. Giữa các thành viên khác, mức cấp dưỡng do thỏa thuận hoặc Tòa quyết định căn cứ thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng (Điều 116).

Ly hôn xong mới bị bệnh nặng thì có đòi chồng cũ cấp dưỡng được không?

Điều 115 quy định nghĩa vụ phát sinh "khi ly hôn" nếu bên khó khăn, túng thiếu có yêu cầu và có lý do chính đáng. Vì vậy yêu cầu nên đưa ra ngay trong vụ ly hôn. Khó khăn phát sinh sau khi bản án đã có hiệu lực mà trước đó không yêu cầu thì rất khó được chấp nhận.

Bố mẹ có nhiều con, một người con nghèo có phải góp tiền như các anh chị không?

Những người cùng có nghĩa vụ thỏa thuận mức đóng góp phù hợp với thu nhập, khả năng thực tế của mỗi người; không thỏa thuận được thì Tòa giải quyết (Điều 109). Người con thu nhập thấp có thể góp ít hơn, nhưng không đương nhiên được miễn nếu vẫn có khả năng.