Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại do các bên thỏa thuận lựa chọn, trong đó hòa giải viên thương mại làm trung gian giúp các bên tự đi tới giải pháp. Hòa giải viên không phán xử; kết quả chỉ có khi các bên cùng đồng ý, và muốn cưỡng chế thi hành thì phải xin Tòa án công nhận.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
"Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại do các bên thoả thuận và được hòa giải viên thương mại làm trung gian hòa giải hỗ trợ giải quyết tranh chấp theo quy định của Nghị định này."
Khoản 1 Điều 3 Nghị định 22/2017/NĐ-CP ngày 24/02/2017 về hòa giải thương mại (hiệu lực từ 15/4/2017; sửa đổi bởi Nghị định 112/2025/NĐ-CP từ 29/5/2025; văn bản hợp nhất 4644/VBHN-BTP năm 2025)
Nền tảng là khoản 2 Điều 317 Luật Thương mại 2005: hòa giải giữa các bên do cơ quan, tổ chức, cá nhân được các bên chọn làm trung gian.
Giải nghĩa dễ hiểu
Phạm vi và điều kiện
Áp dụng cho tranh chấp từ hoạt động thương mại, tranh chấp có ít nhất một bên kinh doanh và tranh chấp khác luật cho phép (Điều 2) — cùng phạm vi với trọng tài thương mại. Điều kiện duy nhất là có thỏa thuận hòa giải bằng văn bản, ký trước, sau khi tranh chấp xảy ra hoặc bất cứ lúc nào trong quá trình giải quyết, kể cả khi đang kiện ở trọng tài hay Tòa (Điều 6, 11).
Ba nguyên tắc (Điều 4)
- Tự nguyện, bình đẳng: mỗi bên được từ chối, tạm dừng, chấm dứt hòa giải bất cứ lúc nào (Điều 13).
- Bí mật thông tin vụ việc, trừ khi các bên thỏa thuận bằng văn bản hoặc luật quy định khác.
- Thỏa thuận không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội, không trốn tránh nghĩa vụ, không xâm phạm quyền của người thứ ba.
Hai hình thức
Hòa giải quy chế tại tổ chức hòa giải thương mại — trung tâm hòa giải thương mại hoặc trung tâm trọng tài được bổ sung hoạt động hòa giải — theo quy tắc của tổ chức đó. Hòa giải vụ việc do hòa giải viên vụ việc trong danh sách Sở Tư pháp công bố tiến hành theo thỏa thuận các bên (khoản 5, 6 Điều 3; Điều 12).
Trình tự và kết quả
Các bên chọn quy tắc hòa giải của tổ chức hoặc tự thỏa thuận thủ tục; không thỏa thuận thì hòa giải viên tiến hành theo cách phù hợp và được các bên chấp thuận; hòa giải viên được đưa đề xuất giải quyết bất cứ lúc nào (Điều 14). Hòa giải thành thì lập văn bản về kết quả hòa giải thành gồm căn cứ hòa giải, thông tin các bên, nội dung vụ việc, thỏa thuận và giải pháp thực hiện, có chữ ký các bên và hòa giải viên (Điều 15). Không thành thì tiếp tục hòa giải hoặc đưa ra trọng tài, Tòa án.
Biến kết quả thành thứ cưỡng chế được
Gửi đơn yêu cầu Tòa án nhân dân khu vực công nhận trong 06 tháng kể từ ngày đạt thỏa thuận. Tòa chuẩn bị 15 ngày, mở phiên họp trong 10 ngày; công nhận khi các bên có năng lực, đúng chủ thể, tự nguyện, không vi phạm điều cấm (Điều 417, 419 Bộ luật Tố tụng dân sự). Quyết định có hiệu lực ngay và được thi hành theo pháp luật thi hành án dân sự.
Phân biệt hòa giải thương mại với hòa giải tại Tòa án và hòa giải trong tố tụng trọng tài
| Tiêu chí | Hòa giải thương mại | Hòa giải, đối thoại tại Tòa án | Hòa giải trong tố tụng trọng tài |
|---|---|---|---|
| Căn cứ | Nghị định 22/2017/NĐ-CP | Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án 2020 | Điều 58 Luật Trọng tài thương mại |
| Người hòa giải | Hòa giải viên thương mại do các bên chọn | Hòa giải viên tại Tòa án | Hội đồng trọng tài đang giải quyết vụ việc |
| Thời điểm | Bất cứ lúc nào, kể cả trước khi có tranh chấp | Sau khi nộp đơn khởi kiện, trước khi Tòa thụ lý | Trong khi tố tụng trọng tài, theo yêu cầu các bên |
| Chi phí | Thù lao hòa giải viên, phí tổ chức hòa giải | Không thu thù lao hòa giải của các bên | Nằm trong phí trọng tài |
| Giá trị kết quả | Hợp đồng dân sự; cưỡng chế được sau khi Tòa công nhận | Thành quyết định của Tòa khi được công nhận | Quyết định công nhận là chung thẩm, có giá trị như phán quyết |
Ví dụ tình huống
Công ty Cổ phần Logistics Cửa Lò (Nghệ An) và Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Hòa Lạc (Hà Nội) tranh chấp 2,8 tỷ đồng phí lưu kho, lưu bãi. Hợp đồng có điều khoản: "tranh chấp được hòa giải tại một trung tâm hòa giải thương mại trong 30 ngày; không thành thì giải quyết bằng trọng tài tại Hà Nội". Ngày 10/7/2026 hai bên ký văn bản hòa giải thành: Hòa Lạc trả 2,2 tỷ đồng chia ba đợt đến 30/10/2026.
Hòa Lạc trả đợt đầu rồi ngừng. Nếu Cửa Lò đã kịp gửi đơn yêu cầu Tòa án nhân dân khu vực công nhận kết quả hòa giải thành — hạn chót 10/01/2027 — thì có quyết định công nhận để nộp thẳng cho cơ quan thi hành án. Nếu không, Cửa Lò phải khởi kiện ra trọng tài theo điều khoản trọng tài để đòi theo văn bản hòa giải thành như một hợp đồng. Văn bản hòa giải có chữ ký của Hòa Lạc thừa nhận nợ 2,2 tỷ đồng nên thời hiệu tính lại từ ngày ký (Điều 157 Bộ luật Dân sự).
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Điều khoản nhiều tầng (hòa giải trước, trọng tài sau): nên ghi rõ thời hạn hòa giải và việc hết hạn thì được khởi kiện, để tránh tranh cãi trọng tài có thẩm quyền hay chưa.
- Hòa giải viên thương mại không đồng thời làm trọng tài viên cho chính vụ đã hòa giải, trừ khi các bên đồng ý — tương ứng với căn cứ thay trọng tài viên tại điểm d khoản 1 Điều 42 Luật Trọng tài thương mại.
- Thành lập trung tâm hòa giải thương mại: từ 29/5/2025, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp giấy phép qua Sở Tư pháp trong 15 ngày + 05 ngày làm việc, nộp được trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (Điều 21 Nghị định 22/2017 sửa đổi).
- Đang kiện ở Tòa hoặc trọng tài vẫn hòa giải thương mại được; hòa giải thành thì rút đơn hoặc đề nghị ghi nhận thỏa thuận theo thủ tục của Tòa, trọng tài.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: hòa giải viên quyết định ai đúng ai sai. — Đúng: chỉ đề xuất; quyết định thuộc các bên.
- Sai: hòa giải thành là có thể nhờ cơ quan thi hành án ngay. — Đúng: phải có quyết định công nhận của Tòa, đơn gửi trong 06 tháng.
- Sai: hòa giải thương mại là bước bắt buộc trước khi kiện. — Đúng: chỉ bắt buộc nếu các bên đã thỏa thuận như vậy.
- Sai: nội dung trao đổi khi hòa giải được công khai cho đối tác khác. — Đúng: thông tin hòa giải phải giữ bí mật (khoản 2 Điều 4).
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Commercial mediation; hòa giải quy chế là institutional mediation, hòa giải vụ việc là ad hoc mediation; văn bản hòa giải thành là mediated settlement agreement; điều khoản nhiều tầng là multi-tiered hoặc med-arb clause. Một số hệ thống phân biệt conciliation (trung gian chủ động đề xuất) với mediation; vì Nghị định cho hòa giải viên quyền đề xuất, cả hai từ đều có thể gặp trong tài liệu song ngữ.
Thuật ngữ liên quan
- Hòa giải viên thương mại — người làm trung gian.
- Thương lượng — giải quyết không có trung gian.
- Trọng tài thương mại — bước tiếp theo khi hòa giải không thành.
- Giải quyết tranh chấp thương mại — bức tranh chung.
- Hòa giải — khái niệm chung trong nhiều lĩnh vực.
- Trung tâm trọng tài — có thể bổ sung hoạt động hòa giải.
Căn cứ pháp lý
- Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, Điều 1–17, 21, 23 — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Nghị định 112/2025/NĐ-CP (hiệu lực 29/5/2025).
- Luật Thương mại số 36/2005/QH11, Điều 317.
- Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 (hợp nhất 2026), Điều 416–419.
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 157; Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12, Điều 9, 58.
Hỏi đáp nhanh
Hai giám đốc tự ngồi với nhau rồi ký biên bản có phải là hòa giải thương mại không?
Không. Tự hòa giải, hoặc nhờ người không phải hòa giải viên thương mại làm trung gian, nằm ngoài phạm vi Nghị định 22/2017/NĐ-CP (khoản 1 Điều 1); đó là thương lượng. Kết quả vẫn ràng buộc như hợp đồng nhưng không dùng được thủ tục Tòa công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án.
Văn bản hòa giải thành có thi hành ngay được không?
Văn bản có hiệu lực với các bên theo pháp luật dân sự (khoản 1 Điều 15), nhưng muốn cơ quan thi hành án cưỡng chế thì phải được Tòa án công nhận. Đơn gửi trong 06 tháng kể từ ngày đạt thỏa thuận (khoản 1 Điều 418 Bộ luật Tố tụng dân sự); quyết định công nhận có hiệu lực ngay, không bị kháng cáo.
Hòa giải không thành thì có mất thời gian thời hiệu không?
Có thể. Thời gian hòa giải không tự động dừng thời hiệu 02 năm. Nhưng nếu bên kia thừa nhận nghĩa vụ hoặc các bên đã tự hòa giải với nhau, thời hiệu bắt đầu lại (Điều 157 Bộ luật Dân sự). Nên ghi nhận bằng văn bản mọi nội dung thừa nhận trong quá trình hòa giải.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.