Đại lý thương mại là hoạt động thương mại, theo đó bên đại lý nhân danh chính mình mua, bán hàng hóa cho bên giao đại lý hoặc cung ứng dịch vụ của bên giao đại lý cho khách hàng để hưởng thù lao. Đại lý đứng tên giao dịch với khách, nhưng hàng hóa và tiền hàng vẫn thuộc về bên giao đại lý.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Đại lý thương mại là hoạt động thương mại, theo đó bên giao đại lý và bên đại lý thỏa thuận việc bên đại lý nhân danh chính mình mua, bán hàng hóa cho bên giao đại lý hoặc cung ứng dịch vụ của bên giao đại lý cho khách hàng để hưởng thù lao.
Điều 166 Luật Thương mại số 36/2005/QH11 (hiệu lực từ 01/01/2006)
Cả bên giao đại lý và bên đại lý đều phải là thương nhân (Điều 167); hợp đồng đại lý phải bằng văn bản hoặc hình thức tương đương (Điều 168).
Giải nghĩa dễ hiểu
Bốn hình thức đại lý (Điều 169)
- Đại lý bao tiêu: đại lý mua, bán trọn vẹn một khối lượng hàng hoặc cung ứng trọn một dịch vụ; được tự quyết giá bán (khoản 4 Điều 174).
- Đại lý độc quyền: trong một khu vực, bên giao chỉ giao cho một đại lý với một hoặc một số mặt hàng.
- Tổng đại lý: tổ chức hệ thống đại lý trực thuộc; các đại lý trực thuộc hoạt động dưới danh nghĩa tổng đại lý.
- Các hình thức khác do hai bên thỏa thuận.
Thù lao: hoa hồng hay chênh lệch giá (Điều 171)
- Bên giao ấn định giá bán cho khách thì đại lý hưởng hoa hồng theo tỷ lệ phần trăm trên giá đó.
- Bên giao chỉ ấn định giá giao đại lý thì đại lý hưởng chênh lệch giữa giá bán cho khách và giá giao.
- Không thỏa thuận mức thì lấy theo mức đã trả trước đó, rồi mức trung bình bên giao trả cho đại lý khác, rồi mức thông thường trên thị trường.
Ai chịu trách nhiệm về chất lượng
Bên giao đại lý chịu trách nhiệm về chất lượng hàng hóa, dịch vụ (khoản 2 Điều 173); bên đại lý chỉ liên đới khi có lỗi của mình, ví dụ bảo quản sai (khoản 5 Điều 175). Bên giao còn liên đới với vi phạm pháp luật của đại lý nếu một phần do lỗi của mình.
Thanh toán và chấm dứt
Không thỏa thuận khác thì thanh toán theo từng đợt sau khi đại lý bán xong một khối lượng hàng (Điều 176). Hợp đồng chỉ chấm dứt sau thời gian hợp lý nhưng không sớm hơn 60 ngày kể từ ngày một bên thông báo bằng văn bản; bên giao chủ động chấm dứt thì bồi thường cho đại lý một tháng thù lao trung bình cho mỗi năm làm đại lý (Điều 177), trừ thỏa thuận khác.
Phân biệt đại lý thương mại với nhà phân phối mua đứt bán đoạn
| Tiêu chí | Đại lý thương mại | Nhà phân phối (mua để bán lại) |
|---|---|---|
| Quyền sở hữu hàng | Của bên giao đại lý cho tới khi bán cho khách | Chuyển cho nhà phân phối khi mua |
| Rủi ro hàng tồn, hàng chậm bán | Bên giao chịu, đại lý trả lại hàng | Nhà phân phối chịu |
| Giá bán cho khách | Bên giao được ấn định (trừ bao tiêu) | Nhà phân phối tự quyết; ép giá bán lại có thể vi phạm pháp luật cạnh tranh |
| Thu nhập | Hoa hồng hoặc chênh lệch giá | Lợi nhuận mua bán |
| Khi chấm dứt | Báo trước 60 ngày, bồi thường theo Điều 177 nếu không thỏa thuận khác | Theo hợp đồng mua bán, không có khoản bồi thường luật định |
Trên biển hiệu, nhiều cửa hàng ghi "đại lý" dù thực chất là mua đứt; khi tranh chấp, Tòa xét nội dung hợp đồng chứ không xét tên gọi.
Ví dụ tình huống
Từ tháng 8/2020, cửa hàng vật liệu xây dựng Phú Quý (hộ kinh doanh ở Đồng Nai) làm đại lý bán sơn cho Công ty Sơn Hải Âu, hưởng hoa hồng 8% trên giá bán lẻ do Hải Âu ấn định. Thù lao trung bình khoảng 25 triệu đồng/tháng. Hợp đồng không thỏa thuận về chấm dứt.
Ngày 01/8/2026, Hải Âu gửi văn bản chấm dứt để chuyển sang bán qua nhà phân phối mới.
- Hợp đồng chỉ chấm dứt sớm nhất ngày 30/9/2026, tức đủ 60 ngày kể từ ngày thông báo; trong thời gian này Phú Quý vẫn bán và hưởng hoa hồng.
- Phú Quý làm đại lý tròn 6 năm, được bồi thường 6 × 25 triệu = 150 triệu đồng (khoản 2 Điều 177).
- Sơn tồn kho vẫn là tài sản của Hải Âu; Phú Quý giao trả theo biên bản, đối chiếu công nợ tiền hàng đã bán.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Bảo đảm thực hiện: bên giao thường yêu cầu đại lý ký quỹ hoặc thế chấp để bảo đảm thanh toán tiền hàng (khoản 3 Điều 172); hết hợp đồng phải hoàn trả (khoản 4 Điều 173).
- Đại lý chuyên ngành có luật riêng: đại lý bảo hiểm, đại lý xăng dầu, đại lý lữ hành, đại lý vé máy bay… Quy định riêng được ưu tiên áp dụng.
- Bán đa cấp không phải đại lý thương mại; mô hình người trước hưởng lợi từ người sau phải đăng ký theo pháp luật về bán hàng đa cấp. Xem bán hàng đa cấp.
- Kiểm soát giá: ấn định giá bán lại cho nhà phân phối mua đứt có thể bị xem là thỏa thuận hạn chế cạnh tranh; với đại lý thực chất thì bên giao được quyền ấn định giá (khoản 1 Điều 172).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: cửa hàng ghi "đại lý cấp 1" là đại lý thương mại. — Đúng: phần lớn là nhà phân phối mua đứt; chỉ là đại lý khi hàng còn thuộc hãng và cửa hàng hưởng thù lao.
- Sai: hãng muốn cắt đại lý là cắt ngay. — Đúng: phải báo trước bằng văn bản ít nhất 60 ngày, trừ thỏa thuận khác.
- Sai: hàng lỗi thì khách chỉ được đòi đại lý. — Đúng: trách nhiệm chất lượng thuộc bên giao đại lý; đại lý chỉ liên đới khi có lỗi.
- Sai: cá nhân không đăng ký kinh doanh vẫn ký được hợp đồng đại lý thương mại. — Đúng: bên đại lý phải là thương nhân (Điều 167); ít nhất phải là hộ kinh doanh.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Bản dịch Luật Thương mại dùng commercial agency, nhưng nội dung đại lý Việt Nam (nhân danh chính mình) gần với commission agent hoặc consignment (bán hàng ký gửi) hơn là commercial agent của châu Âu (nhân danh người ủy nhiệm). Đại lý độc quyền: exclusive agency; nhà phân phối mua đứt: distributor; hoa hồng: commission. Hợp đồng song ngữ nên mô tả rõ quyền sở hữu hàng thay vì chỉ dựa vào tên gọi.
Thuật ngữ liên quan
- Đại diện cho thương nhân — trung gian nhân danh bên giao
- Ủy thác mua bán hàng hóa — gần giống đại lý nhưng thường theo từng vụ việc
- Môi giới thương mại — trung gian không đứng tên giao dịch
- Nhượng quyền thương mại — mô hình phân phối khác, bên nhận quyền kinh doanh bằng vốn của mình
- Đại lý bảo hiểm — đại lý chuyên ngành theo Luật Kinh doanh bảo hiểm
- Thương nhân — điều kiện của cả hai bên
Căn cứ pháp lý
- Luật Thương mại số 36/2005/QH11 (Văn bản hợp nhất số 113/VBHN-VPQH) — khoản 11 Điều 3, Điều 166–177; còn hiệu lực.
- Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — thỏa thuận hạn chế cạnh tranh.
Hỏi đáp nhanh
Hàng đang để ở kho đại lý có phải là tài sản của đại lý không?
Không. Bên giao đại lý là chủ sở hữu hàng hóa hoặc tiền giao cho bên đại lý (Điều 170 Luật Thương mại). Khi đại lý bị phá sản, bị kê biên vì nợ riêng, bên giao đại lý có quyền đòi lại hàng, với điều kiện chứng minh được bằng hợp đồng và biên bản giao hàng đại lý.
Đại lý có được làm đại lý cho nhiều hãng cùng lúc không?
Được, trừ khi hợp đồng có thỏa thuận độc quyền hoặc luật chuyên ngành bắt buộc chỉ làm đại lý cho một bên với một loại hàng (khoản 1 Điều 174, khoản 7 Điều 175).
Hãng chấm dứt hợp đồng đại lý thì đại lý được bồi thường bao nhiêu?
Nếu hợp đồng không thỏa thuận khác: mỗi năm làm đại lý được một tháng thù lao đại lý trung bình; dưới một năm thì được một tháng (khoản 2 Điều 177). Nếu chính đại lý xin chấm dứt thì không được khoản này. Nhiều hợp đồng mẫu của hãng ghi "không bồi thường khi chấm dứt" — điều khoản đó có hiệu lực vì luật cho phép thỏa thuận khác.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.