Năng lượng tái tạo

Năng lượng tái tạo là năng lượng khai thác từ các nguồn có khả năng tự phục hồi: ánh sáng mặt trời, gió, sức nước, địa nhiệt, đại dương, sinh khối và một phần chất thải. Luật Điện lực 2024 định nghĩa chi tiết điện năng lượng tái tạo, phần có hệ quả pháp lý rõ nhất.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

14. Điện năng lượng tái tạo là điện được sản xuất từ một hoặc nhiều nguồn năng lượng sơ cấp sau đây: a) Năng lượng mặt trời; b) Năng lượng gió; c) Năng lượng đại dương, gồm thủy triều, sóng biển, hải lưu; d) Năng lượng địa nhiệt; đ) Năng lượng từ sức nước, gồm cả thủy điện; e) Năng lượng sinh khối gồm nhiên liệu sinh học và các dạng năng lượng có nguồn gốc từ thực vật; g) Năng lượng từ chất thải của quá trình sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt, trừ chất thải của quá trình sản xuất, kinh doanh có sử dụng nhiên liệu hóa thạch và chất thải được xác định là nguy hại theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường; h) Dạng năng lượng tái tạo khác theo quy định của pháp luật.

Khoản 14 Điều 4 Luật Điện lực số 61/2024/QH15 (hiệu lực từ 01/02/2025; văn bản hợp nhất số 07/VBHN-VPQH năm 2026)

Khoản 3 Điều 3 Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả số 50/2010/QH12 định nghĩa tài nguyên năng lượng tái tạo theo danh mục tương tự, ngắn hơn.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba điểm cần đọc kỹ trong danh mục

• Thủy điện được tính, kể cả thủy điện lớn; luật ghi rõ "gồm cả thủy điện".
• Điện rác có điều kiện: chất thải sinh hoạt, sản xuất được tính; chất thải nguy hại và chất thải từ quá trình sản xuất dùng nhiên liệu hóa thạch thì không.
• Năng lượng mới không phải năng lượng tái tạo: hydrogen xanh, amoniac xanh (sản xuất từ điện mặt trời, gió, đại dương, địa nhiệt) được Luật xếp riêng là "điện năng lượng mới" (khoản 13 Điều 4).

Nguyên tắc phát triển

Điều 20 Luật Điện lực đặt thứ tự ưu tiên: bảo đảm an ninh cung cấp điện và an toàn hệ thống trước; phát triển ở nơi có tiềm năng nhưng phải đồng bộ lưới để tránh không giải tỏa được công suất; khuyến khích điện mặt trời mái nhà, mặt nước lòng hồ; ưu tiên điện gió ngoài khơi gắn với chủ quyền biển đảo.

Điện gió trên biển

Tua bin nằm hoàn toàn trong 06 hải lý tính từ đường mép nước biển thấp nhất trung bình nhiều năm là điện gió gần bờ; ngoài 06 hải lý là điện gió ngoài khơi (khoản 5 Điều 20), có cơ chế khảo sát, chủ trương đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư riêng tại Điều 26–29.

Tự sản xuất, tự tiêu thụ và bán điện dư

Nguồn điện tự sản xuất, tự tiêu thụ được đấu nối lưới và bán sản lượng dư (khoản 1 Điều 22). Với điện mặt trời mái nhà, từ 26/6/2026 sản lượng dư được bán theo thỏa thuận nhưng không quá 50% sản lượng phát tính theo cường độ bức xạ; đến hết 2030 được thỏa thuận cao hơn nếu lưới tiếp nhận được; giá là giá điện năng thị trường điện bình quân năm trước (Điều 14 Nghị định 58/2025/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP).

Phân biệt điện năng lượng tái tạo với điện năng lượng mới

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Công ty Dệt Phú An lắp 2 MW điện mặt trời trên mái nhà xưởng tại một khu công nghiệp ở Bắc Ninh, đấu nối lưới để tự dùng. Vì là công trình tự sử dụng, đấu nối và dưới 30 MW, công ty được miễn giấy phép hoạt động điện lực. Nhà xưởng đấu nối trung áp nên không thuộc nhóm hạ áp; muốn bán điện dư, công ty phải thuộc quy mô công suất có trong quy hoạch, kế hoạch phát triển điện lực (điểm đ khoản 1 Điều 14 Nghị định 58/2025/NĐ-CP sửa đổi) và làm giấy phép hoạt động điện lực vì 2 MW vượt mức miễn trừ 01 MW.

Tình huống 2. Hộ bà Ngọc ở Đắk Lắk lắp 10 kWp trên mái nhà ở riêng lẻ, đấu nối hạ áp. Giả sử hệ số PVout tháng 3/2027 do EVN công bố là 130 kWh/kWp, sản lượng phát theo bức xạ là 1.300 kWh. Hai bên thỏa thuận tỷ lệ 50% thì sản lượng dư được thanh toán tối đa 650 kWh; nếu công tơ chỉ ghi 500 kWh phát lên lưới thì thanh toán 500 kWh. Bà không phải điều chỉnh giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh vì bán điện dư.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Mua bán điện trực tiếp: đơn vị phát điện năng lượng tái tạo được bán thẳng cho khách hàng sử dụng điện lớn qua lưới riêng hoặc lưới quốc gia (Điều 47 Luật; Nghị định 57/2025/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP).
• Khu vực chưa có lưới quốc gia ở miền núi, biên giới, hải đảo: không giới hạn sản lượng điện dư mái nhà được mua bán.
• Tháo dỡ: công trình hết vòng đời phải tháo dỡ theo Điều 25.
• Thuế tài nguyên: thủy điện là năng lượng tái tạo nhưng vẫn nộp thuế tài nguyên nước 5% tính trên sản lượng điện bán ra.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: lắp điện mặt trời mái nhà là được bán hết lên lưới như trước năm 2021. — Đúng: mô hình hiện nay là tự sản xuất, tự tiêu thụ; chỉ bán phần dư trong giới hạn 50% (trừ ngoại lệ đến 2030).
• Sai: năng lượng tái tạo và năng lượng sạch là một. — Đúng: "năng lượng sạch" không phải thuật ngữ được định nghĩa; điện rác, thủy điện là tái tạo nhưng vẫn phải đánh giá tác động môi trường như dự án khác.
• Sai: mọi hydrogen đều là năng lượng tái tạo. — Đúng: chỉ hydrogen sản xuất từ điện mặt trời, gió, đại dương, địa nhiệt mới là hydrogen xanh, và Luật xếp nó vào năng lượng mới.
• Sai: có đất là được làm trang trại điện mặt trời. — Đúng: dự án phải nằm trong quy hoạch phát triển điện lực hoặc phương án cấp điện của quy hoạch tỉnh, có chủ trương đầu tư và đấu nối được duyệt.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Renewable energy; điện năng lượng tái tạo là renewable electricity hoặc renewable power. Điện tự sản xuất, tự tiêu thụ: self-generation for self-consumption; giá cố định ưu đãi cũ: feed-in tariff (FIT); năng lượng mới trong Luật nên dịch là new energy kèm chú thích, vì clean energy rộng hơn và thường gồm cả điện hạt nhân.

Thuật ngữ liên quan

• Điện mặt trời mái nhà — hình thức năng lượng tái tạo phổ biến nhất ở hộ gia đình.
• Hoạt động điện lực — phát điện tái tạo là một lĩnh vực phải có hoặc được miễn giấy phép.
• Thị trường điện — nơi định giá điện dư và các hợp đồng mua bán trực tiếp.
• An ninh năng lượng — nguyên tắc đặt trên mọi ưu tiên phát triển nguồn tái tạo.
• Biến đổi khí hậu — mục tiêu giảm phát thải đứng sau chính sách.
• Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả — luật đưa ra khái niệm tài nguyên năng lượng tái tạo.

Căn cứ pháp lý

• Luật Điện lực số 61/2024/QH15, hiệu lực 01/02/2025 (văn bản hợp nhất số 07/VBHN-VPQH năm 2026) — khoản 13, 14, 15 Điều 4; Điều 20–29, 47.
• Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả số 50/2010/QH12 (văn bản hợp nhất số 38/VBHN-VPQH năm 2026) — khoản 2, 3 Điều 3.
• Nghị định 58/2025/NĐ-CP về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới, sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP (hiệu lực 26/6/2026).
• Nghị định 57/2025/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp, sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP.
• Nghị định 61/2025/NĐ-CP về giấy phép hoạt động điện lực — Điều 21 mức miễn trừ.

Hỏi đáp nhanh

Thủy điện có được tính là năng lượng tái tạo không?

Có. Năng lượng từ sức nước, gồm cả thủy điện, nằm trong danh mục nguồn năng lượng sơ cấp của điện năng lượng tái tạo (điểm đ khoản 14 Điều 4 Luật Điện lực 2024), không phân biệt thủy điện lớn hay nhỏ; riêng thủy điện nhỏ được Luật nhắc tới cơ chế ưu đãi, hỗ trợ (điểm b khoản 9 Điều 5).

Điện hạt nhân có phải năng lượng tái tạo không?

Không. Điện hạt nhân không có trong khoản 14 Điều 4 Luật Điện lực và được điều chỉnh bởi Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15. Nó là nguồn phát thải thấp nhưng nhiên liệu urani là tài nguyên năng lượng không tái tạo (khoản 2 Điều 3 Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả).

Doanh nghiệp lắp điện mặt trời để tự dùng có cần giấy phép hoạt động điện lực không?

Công trình phát điện tự sử dụng, không bán điện cho người khác được miễn giấy phép nếu không đấu nối lưới (không giới hạn công suất) hoặc có đấu nối nhưng công suất lắp đặt dưới 30 MW (khoản 1 Điều 21 Nghị định 61/2025/NĐ-CP). Nếu bán điện dư thì phải làm giấy phép, trừ khi thuộc trường hợp miễn trừ, ví dụ dưới 01 MW.

Giá bán điện mặt trời 9,35 cent/kWh còn áp dụng cho dự án mới không?

Không. Giá cố định ưu đãi (9,35 cent/kWh, sau đó 8,38 cent/kWh với điện mặt trời mái nhà) chỉ dành cho hệ thống vào vận hành trong giai đoạn 2017–2020 và tiếp tục theo hợp đồng đã ký. Dự án mới bán điện theo hợp đồng, theo khung giá phát điện hoặc qua thị trường điện; điện dư mái nhà bán theo giá điện năng thị trường bình quân năm trước.