Gian lận thương mại

Gian lận thương mại là cách gọi chung các thủ đoạn gian dối trong mua bán hàng hóa quốc tế nhằm né chính sách quản lý hoặc giảm nghĩa vụ thuế: khai sai xuất xứ để hưởng thuế ưu đãi hay né thuế chống bán phá giá, khai thấp trị giá, khai sai mã số, khai hàng này giao hàng khác, mượn loại hình gia công, tạm nhập để tuồn hàng vào nội địa. Tùy mức độ, hành vi bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu hình sự theo tội danh cụ thể.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Không văn bản nào định nghĩa "gian lận thương mại" bằng một câu. Luật Hải quan dùng cụm từ này trong danh sách hành vi bị nghiêm cấm với người khai hải quan:

a) Thực hiện hành vi gian dối trong việc làm thủ tục hải quan; b) Buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; c) Gian lận thương mại, gian lận thuế;

Điểm a, b, c khoản 2 Điều 10 Luật Hải quan số 54/2014/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2015)

Luật Quản lý ngoại thương cụ thể hơn: cấm đưa hàng không làm thủ tục hải quan "hoặc có gian lận về số lượng, khối lượng, chủng loại, xuất xứ hàng hóa khi làm thủ tục hải quan", và cấm "gian lận, làm giả giấy tờ liên quan đến hoạt động quản lý ngoại thương" (khoản 4, 6 Điều 7 Luật số 05/2017/QH14).

Giải nghĩa dễ hiểu

Năm dạng thường gặp

1. Gian lận xuất xứ: nhập hàng nước khác, gia công đơn giản rồi ghi xuất xứ Việt Nam để xuất đi thị trường đang áp thuế cao với nước gốc; hoặc dùng chứng từ xuất xứ không đúng để hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt theo hiệp định thương mại tự do.
2. Khai sai trị giá: lập hai bộ hợp đồng, hóa đơn; bỏ ngoài trị giá các khoản phải cộng như phí bản quyền, hoa hồng mua hàng, chi phí vận chuyển đến cửa khẩu nhập đầu tiên.
3. Khai sai mã số, tên hàng, chủng loại để rơi vào dòng thuế thấp hoặc né giấy phép, kiểm tra chuyên ngành.
4. Lợi dụng loại hình ưu đãi: nhập nguyên liệu gia công, sản xuất xuất khẩu được miễn thuế rồi bán trong nước; khai tạm nhập tái xuất, quá cảnh để đưa hàng vào nội địa; khai khống hàng xuất để hoàn thuế giá trị gia tăng.
5. Lẩn tránh phòng vệ thương mại: đổi nước trung chuyển, nhập linh kiện lắp ráp đơn giản để né thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp.

Vì sao khó xử lý

Hồ sơ thường đầy đủ, hợp lệ về hình thức. Sai lệch chỉ lộ ra khi đối chiếu chứng từ thanh toán qua ngân hàng, định mức sản xuất, năng lực nhà xưởng, dữ liệu hải quan nước đối tác. Vì vậy gian lận thương mại chủ yếu bị phát hiện ở khâu kiểm tra sau thông quan và qua hợp tác hải quan quốc tế, không phải ở cửa khẩu.

Phân biệt gian lận thương mại với buôn lậu và trốn thuế

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Năm 2026, Công ty TNHH Gỗ Ánh Dương nhập ván ép từ nước X, cắt cạnh, dán nhãn rồi xin chứng nhận xuất xứ Việt Nam để xuất sang thị trường đang áp thuế chống bán phá giá cao với ván ép nước X. Hải quan và cơ quan cấp chứng nhận xuất xứ đối chiếu số liệu nhập nguyên liệu, công suất máy móc và phát hiện lô hàng 1,8 tỷ đồng không đủ tiêu chí xuất xứ Việt Nam. Doanh nghiệp bị phạt 70–100 triệu đồng, tịch thu tang vật nếu còn (điểm đ khoản 1 Điều 18 Nghị định 169/2026/NĐ-CP), chứng nhận xuất xứ bị thu hồi; các lô sau bị kiểm tra, xác minh kỹ.

Tình huống 2. Công ty CP Thời trang Kim Phát nhập vải, khai đơn giá 2 USD/m theo một hợp đồng "phụ", trong khi thực trả 3,5 USD/m qua tài khoản của một công ty liên kết ở nước ngoài. Kiểm tra sau thông quan năm 2026 lần ra dòng tiền, xác định số thuế nhập khẩu và giá trị gia tăng khai thiếu là 450 triệu đồng. Dùng chứng từ không đúng thực tế giao dịch để khai thuế là trốn thuế: phạt ít nhất 1 lần số thuế trốn, buộc nộp đủ 450 triệu đồng; vì số thuế trốn vượt 200 triệu đồng, hồ sơ phải được chuyển xem xét trách nhiệm hình sự của pháp nhân và cá nhân theo Điều 200 Bộ luật Hình sự.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Không phải sai nào cũng là gian lận. Khai nhầm mã số khi chưa có hướng dẫn, quên cộng một khoản phí vào trị giá mà chứng từ trung thực là khai sai, phạt 10% hoặc 20% số thuế thiếu; tự khai bổ sung trong 60 ngày sau thông quan thì không bị phạt.
• Đã được hướng dẫn mà vẫn khai sai. Khi Bộ Tài chính, hải quan đã có văn bản hướng dẫn, kết quả phân loại, xác định trước mã số cho cùng mặt hàng, khai sai mã số bị coi là trốn thuế (điểm b khoản 1, khoản 5 Điều 15 Nghị định 169/2026).
• Không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu trong loại hình gia công, sản xuất xuất khẩu, hoặc không có cơ sở sản xuất, máy móc phù hợp, là hành vi khai sai dẫn đến thiếu thuế theo điểm e khoản 1 Điều 10, có thể chuyển thành trốn thuế.
• Thời hiệu: hành vi về quản lý thuế là 05 năm; quá thời hiệu vẫn truy thu thuế trong 10 năm trở về trước. Hành vi khác là 02 năm (Điều 5 Nghị định 169/2026).
• Tội danh hình sự tùy hành vi: buôn lậu (Điều 188), trốn thuế (Điều 200), sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192, 193…), làm giả con dấu, tài liệu (Điều 341).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "gian lận thương mại" là một tội danh. Đúng: đây là khái niệm khung; xử lý phải quy về hành vi cụ thể.
• Sai: có giấy chứng nhận xuất xứ là an toàn. Đúng: chứng nhận cấp trên hồ sơ không trung thực bị thu hồi, và hải quan nước nhập khẩu có thể xác minh ngược.
• Sai: thanh toán qua bên thứ ba ở nước ngoài thì hải quan không biết. Đúng: tổ chức tín dụng có nghĩa vụ cung cấp hồ sơ giao dịch thanh toán khi hải quan điều tra, xác minh (điểm b khoản 2 Điều 91 Luật Hải quan).
• Sai: chỉ doanh nghiệp nhỏ mới bị soi. Đúng: doanh nghiệp ưu tiên vẫn bị kiểm tra ngẫu nhiên và kiểm tra sau thông quan; vi phạm thì bị đình chỉ chế độ ưu tiên.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dùng commercial fraud, đúng cách gọi của Tổ chức Hải quan Thế giới; cụ thể hơn là customs fraud, origin fraud, undervaluation, misclassification. Lẩn tránh là circumvention; chuyển tải bất hợp pháp là illegal transshipment.

Thuật ngữ liên quan

• Buôn lậu — dạng vi phạm nặng, có tội danh riêng
• Trốn thuế — hệ quả pháp lý thường gặp của gian lận trị giá, mã số
• Xuất xứ hàng hóa — đối tượng của gian lận xuất xứ
• Trị giá hải quan — đối tượng của khai thấp trị giá
• Chống bán phá giá — động cơ của gian lận xuất xứ, lẩn tránh
• Kiểm tra sau thông quan — công cụ chính để phát hiện
• Hàng giả — dạng gian lận về nhãn hiệu, chất lượng

Căn cứ pháp lý

• Luật Hải quan số 54/2014/QH13, Điều 10, 90, 91 (Văn bản hợp nhất 95/VBHN-VPQH năm 2025).
• Luật Quản lý ngoại thương số 05/2017/QH14, Điều 7, 72.
• Nghị định 169/2026/NĐ-CP xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan, Điều 5, 9, 10, 15, 18, 19 (hiệu lực từ 01/7/2026).
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, Điều 188, 192, 200, 341 (sửa đổi 2017, 2025).

Hỏi đáp nhanh

Gắn nhãn "Made in Vietnam" cho hàng nhập khẩu chỉ đóng gói lại ở Việt Nam có được không?

Không. Đóng gói lại, dán nhãn, chia nhỏ là công đoạn gia công đơn giản, không làm hàng có xuất xứ Việt Nam. Xuất khẩu hàng giả mạo xuất xứ Việt Nam bị phạt đến 100 triệu đồng với tổ chức khi trị giá từ 100 triệu đồng và tịch thu tang vật (Điều 18 Nghị định 169/2026/NĐ-CP); giấy chứng nhận xuất xứ đã cấp sẽ bị thu hồi, doanh nghiệp bị đưa vào diện kiểm tra kỹ ở các lô sau.

Khai giá thấp hơn giá thực trả có bị coi là trốn thuế không?

Nếu dùng hóa đơn, hợp đồng không đúng với giao dịch thực tế để khai thì là trốn thuế (điểm a khoản 1 Điều 15 Nghị định 169/2026/NĐ-CP), phạt 1 lần số thuế trốn, mỗi tình tiết tăng nặng thêm 0,2 lần, tối đa 3 lần. Nếu chỉ khai thiếu khoản phải cộng vào trị giá (phí bản quyền, hoa hồng mua hàng) mà chứng từ trung thực thì là khai sai dẫn đến thiếu thuế, phạt 10% hoặc 20%.

Ai có thẩm quyền phát hiện, xử lý gian lận thương mại trong xuất nhập khẩu?

Cơ quan hải quan là chính (kiểm tra trong thông quan, kiểm tra sau thông quan, kiểm soát hải quan); Bộ Công Thương với gian lận xuất xứ, giấy phép, lẩn tránh phòng vệ thương mại; lực lượng quản lý thị trường với hàng lưu thông trong nội địa; công an, bộ đội biên phòng, cảnh sát biển theo địa bàn. Vụ việc có dấu hiệu tội phạm thì chuyển cơ quan điều tra hoặc hải quan tự khởi tố theo Điều 90 Luật Hải quan.