Gian lận trong báo cáo tài chính

Gian lận trong báo cáo tài chính là việc cố ý làm cho báo cáo tài chính phản ánh sai thực tế — thổi phồng doanh thu, giấu nợ, ghi tài sản ảo, giả mạo chứng từ hoặc cố ý áp dụng sai nguyên tắc kế toán — để người đọc (cổ đông, ngân hàng, nhà đầu tư, cơ quan thuế) tin vào một bức tranh không có thật.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật Kế toán và Bộ luật Hình sự không định nghĩa cụm "gian lận trong báo cáo tài chính" mà liệt kê hành vi bị cấm. Định nghĩa "gian lận" chính thức nằm trong chuẩn mực kiểm toán do Bộ Tài chính ban hành:

Gian lận: Là hành vi cố ý do một hay nhiều người trong Ban quản trị, Ban Giám đốc, các nhân viên hoặc bên thứ ba thực hiện bằng các hành vi gian dối để thu lợi bất chính hoặc bất hợp pháp.

Điểm a đoạn 11 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 "Trách nhiệm của kiểm toán viên liên quan đến gian lận trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính", ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC (áp dụng từ 01/01/2014)

Các hành vi gian lận điển hình được luật hóa tại Điều 13 Luật Kế toán: giả mạo, khai man, tẩy xóa chứng từ, tài liệu kế toán; cung cấp, xác nhận số liệu sai sự thật; để ngoài sổ tài sản, nợ phải trả; hủy tài liệu trước hạn; lập hai hệ thống sổ hoặc công bố báo cáo có số liệu không đồng nhất trong cùng kỳ.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba kiểu làm sai báo cáo

Đoạn A3 Chuẩn mực 240 mô tả (tóm lược): (1) làm giả, sửa đổi chứng từ, sổ sách dùng để lập báo cáo; (2) cố ý không trình bày hoặc trình bày sai sự kiện, giao dịch quan trọng; (3) cố ý áp dụng sai nguyên tắc kế toán về số liệu, phân loại, trình bày.

Thủ đoạn hay gặp

• Bút toán khống sát ngày khóa sổ để "làm đẹp" lợi nhuận, hủy bỏ đầu năm sau.
• Ghi nhận doanh thu sớm, doanh thu từ hợp đồng với bên liên quan không có thực chất.
• Không trích lập dự phòng nợ khó đòi, hàng tồn kho kém phẩm chất; điều chỉnh giả định ước tính bất hợp lý.
• Giấu khoản vay, bảo lãnh cho công ty của người nhà lãnh đạo; không thuyết minh giao dịch bên liên quan.

Vì sao gian lận xảy ra

Chuẩn mực 240 nêu ba điều kiện thường cùng có mặt: áp lực hoặc động cơ (chỉ tiêu lợi nhuận, điều kiện vay vốn, giữ niêm yết), cơ hội (kiểm soát nội bộ yếu, lãnh đạo khống chế được kiểm soát) và sự biện minh (đoạn A1). Vì vậy kiểm toán viên phải giữ thái độ hoài nghi nghề nghiệp, kể cả với khách hàng quen (đoạn 12).

Phân biệt gian lận với sai sót

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Để đạt điều kiện phát hành cổ phiếu, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Địa ốc Hưng Long chỉ đạo ghi nhận 85 tỷ đồng doanh thu chuyển nhượng dự án quý IV/2026 theo hợp đồng với một công ty do em vợ đứng tên, chưa bàn giao, chưa thu tiền; tháng 3/2027 hai bên "thanh lý" hợp đồng. Báo cáo năm 2026 công bố lãi thay vì lỗ. Về hành chính: khai man số liệu báo cáo tài chính bị phạt 40–50 triệu đồng với cá nhân, tổ chức gấp đôi (khoản 4 Điều 11 Nghị định 41/2018/NĐ-CP), kèm buộc tiêu hủy báo cáo khai man; vi phạm về công bố thông tin chứng khoán xử lý theo pháp luật chứng khoán. Nếu nhà đầu tư mua cổ phiếu phát hành thêm bị thiệt hại từ 1 tỷ đồng, hành vi có thể cấu thành tội cố ý công bố thông tin sai lệch trong hoạt động chứng khoán (Điều 209 Bộ luật Hình sự); thiệt hại từ 3 tỷ đồng hoặc phạm tội có tổ chức thì khung phạt tù 01–05 năm.

Tình huống 2. Kế toán trưởng một tổng công ty nhà nước lập hai hệ thống sổ để bỏ ngoài sổ 400 triệu đồng tiền thanh lý vật tư, dùng chi cho cá nhân. Đây là hành vi tại điểm đ khoản 1 Điều 221 Bộ luật Hình sự (lợi dụng chức vụ lập hai hệ thống sổ nhằm bỏ ngoài sổ tài sản); thiệt hại 400 triệu đồng thuộc khoản 2 (từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng), khung phạt tù 03–12 năm, có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ 01–05 năm.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Ai chịu trách nhiệm: người lập, kế toán trưởng và người đại diện theo pháp luật cùng ký báo cáo, cùng chịu trách nhiệm về nội dung (điểm d khoản 2 Điều 29 Luật Kế toán). Người làm kế toán bị ép buộc có quyền bảo lưu ý kiến bằng văn bản và báo cáo lên cấp có thẩm quyền (khoản 2 Điều 51).
• Kiểm toán viên: phải đánh giá rủi ro gian lận, kiểm tra bút toán ghi sổ cuối kỳ và trao đổi với cấp quản lý thích hợp khi phát hiện dấu hiệu (Chuẩn mực 240). Doanh nghiệp kiểm toán thông đồng làm sai lệch báo cáo bị phạt 400–500 triệu đồng, gấp đôi nếu khách hàng là đơn vị có lợi ích công chúng (khoản 4, 6 Điều 22 Nghị định 228/2025/NĐ-CP); cố tình xác nhận báo cáo có gian lận là căn cứ thu hồi giấy chứng nhận đủ điều kiện (điểm g khoản 2 Điều 27, khoản 11 Điều 59 Luật Kiểm toán độc lập).
• Đơn vị được kiểm toán cung cấp thông tin sai lệch, mua chuộc kiểm toán viên: phạt 100–200 triệu đồng (khoản 5 Điều 29 Nghị định 228/2025).
• Ranh giới hình sự: Điều 221 chỉ áp dụng với người lợi dụng chức vụ, quyền hạn và gây thiệt hại từ 100 triệu đồng (hoặc dưới mức đó nhưng đã bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm). Gian lận để trốn thuế, để vay vốn chiếm đoạt được xem xét theo các tội tương ứng.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: chỉ kế toán bị xử lý khi báo cáo sai. — Đúng: người đại diện theo pháp luật ký báo cáo và chịu trách nhiệm trực tiếp; người chỉ đạo làm sai thường bị xem xét trách nhiệm trước tiên.
• Sai: "làm đẹp" báo cáo cho ngân hàng không hại ai thì không phạm luật. — Đúng: khai man số liệu đã là vi phạm hành chính, không cần thiệt hại.
• Sai: hủy sổ sách cũ là xóa được dấu vết. — Đúng: hủy tài liệu kế toán trước hạn lưu trữ tự nó là hành vi bị cấm và nằm trong Điều 221.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Fraudulent financial reporting là thuật ngữ trong chuẩn mực kiểm toán quốc tế ISA 240; báo chí dùng accounting fraud hoặc financial statement fraud. Phân biệt với misappropriation of assets (biển thủ tài sản) và error (sai sót). "Khống chế kiểm soát của Ban Giám đốc" là management override of controls; ba yếu tố áp lực, cơ hội, biện minh thường gọi là fraud triangle.

Thuật ngữ liên quan

• Báo cáo tài chính — đối tượng bị làm sai lệch.
• Kiểm soát nội bộ — tuyến phòng ngừa gian lận đầu tiên.
• Kiểm toán nội bộ — có nhiệm vụ phát hiện sơ hở, gian lận.
• Ý kiến kiểm toán — gian lận trọng yếu dẫn tới ý kiến không chấp nhận toàn phần.
• Chứng từ kế toán — giả mạo chứng từ là thủ đoạn gốc.
• Trốn thuế — mục đích thường gặp của gian lận số liệu.
• Công bố thông tin — công bố báo cáo sai lệch trên thị trường chứng khoán.

Căn cứ pháp lý

• Luật Kế toán số 88/2015/QH13 (sửa đổi 2019, 2024, 2025) — Điều 13, 29, 51; đang có hiệu lực.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, sửa đổi bởi Luật số 12/2017/QH14 và Luật số 86/2025/QH15 — Điều 209, 221.
• Nghị định 41/2018/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 102/2021/NĐ-CP, 132/2026/NĐ-CP) — Điều 8, 9, 11, 12; Nghị định 228/2025/NĐ-CP — Điều 22, 29.
• Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC; đang áp dụng.

Hỏi đáp nhanh

Gian lận và sai sót trong báo cáo tài chính khác nhau thế nào?

Khác ở yếu tố cố ý. Gian lận là hành vi cố ý, có gian dối để thu lợi bất chính; sai sót là nhầm lẫn không cố ý (bỏ sót, tính toán sai, hiểu sai chuẩn mực). Hậu quả pháp lý của gian lận nặng hơn nhiều, có thể tới trách nhiệm hình sự.

Kiểm toán đã ký chấp nhận toàn phần thì doanh nghiệp không thể gian lận?

Không chắc. Kiểm toán đưa ra sự đảm bảo hợp lý chứ không tuyệt đối; gian lận có thông đồng, giả mạo chứng từ rất khó phát hiện. Trách nhiệm chính trong việc ngăn ngừa, phát hiện gian lận thuộc về Ban quản trị và Ban Giám đốc doanh nghiệp.

Lập "hai bộ sổ" — một để nộp thuế, một để vay ngân hàng — bị xử lý ra sao?

Đây là hành vi bị nghiêm cấm (khoản 10 Điều 13 Luật Kế toán). Cung cấp báo cáo tài chính có số liệu không đồng nhất trong một kỳ bị phạt 20–30 triệu đồng với tổ chức (điểm b khoản 3 Điều 12 Nghị định 41/2018/NĐ-CP); nếu lập hai hệ thống sổ nhằm bỏ ngoài sổ tài sản, nguồn vốn và gây thiệt hại từ 100 triệu đồng có thể bị truy cứu theo Điều 221 Bộ luật Hình sự.