Sử dụng hợp lý tác phẩm là cách gọi quen thuộc của các trường hợp luật cho phép dùng tác phẩm đã công bố mà không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền: trích dẫn để bình luận, minh họa bài giảng, tự sao chép để học, đưa tin thời sự… Luật Việt Nam không có học thuyết "sử dụng hợp lý" mở như Hoa Kỳ mà liệt kê một danh mục đóng ở Điều 25, gọi là các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Luật Sở hữu trí tuệ không định nghĩa cụm từ "sử dụng hợp lý tác phẩm". Chữ "hợp lý" xuất hiện trong từng trường hợp cụ thể ("sao chép hợp lý một phần", "sử dụng hợp lý tác phẩm để minh họa", "trích dẫn hợp lý") và trong điều kiện chung:
Việc sử dụng tác phẩm quy định tại khoản 1 Điều này không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.
Khoản 2 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 (Điều 25 sửa đổi bởi Luật số 07/2022/QH15; sửa đổi gần nhất bởi Luật số 131/2025/QH15, hiệu lực từ 01/4/2026)
Giải nghĩa dễ hiểu
Bốn điều kiện cùng lúc
- Tác phẩm đã công bố — bản thảo chưa phát hành không thuộc diện này.
- Rơi đúng vào một trường hợp liệt kê ở khoản 1 Điều 25.
- Ghi tên tác giả, nguồn gốc, xuất xứ — bỏ qua là vi phạm, có thể bị phạt 1–3 triệu đồng (khoản 1 Điều 37 Nghị định 341/2025/NĐ-CP).
- Qua được phép thử ba bước của khoản 2: thuộc trường hợp đặc biệt, không mâu thuẫn với khai thác bình thường, không gây thiệt hại bất hợp lý.
Các trường hợp hay dùng trong khoản 1 Điều 25
- Học tập, nghiên cứu cá nhân: tự sao chép một bản (không dùng thiết bị sao chép); sao chép hợp lý một phần bằng thiết bị sao chép; không nhằm mục đích thương mại. Nghị định hướng dẫn giải thích thiết bị sao chép là thiết bị có chức năng sao chép với toàn bộ hoặc một phần linh kiện được tự động hóa — máy photo, máy quét.
- Giảng dạy: minh họa trong bài giảng, ấn phẩm, chương trình nhằm mục đích giảng dạy; được đưa lên mạng nội bộ nếu có biện pháp kỹ thuật bảo đảm chỉ người dạy và người học trong buổi học đó truy cập được.
- Trích dẫn: trích hợp lý, không làm sai ý tác giả, để bình luận, giới thiệu, minh họa trong tác phẩm của mình; để viết báo, làm phim tài liệu.
- Công vụ, thư viện, văn hóa phi thương mại: dùng trong hoạt động công vụ của cơ quan nhà nước; thư viện sao lưu, cho mượn liên thông trong giới hạn số bản nắm giữ; biểu diễn trong sinh hoạt văn hóa, tuyên truyền không thu tiền.
- Đưa tin: chụp, quay sự kiện thời sự có tác phẩm xuất hiện; đăng lại bài phát biểu trước công chúng (trừ khi tác giả tuyên bố giữ bản quyền).
- Người khuyết tật và tổ chức đủ điều kiện làm bản sao định dạng dễ tiếp cận (Điều 25a).
Những gì không bao giờ là ngoại lệ
Quy định về sao chép tại Điều 25 không áp dụng cho tác phẩm kiến trúc, mỹ thuật, chương trình máy tính, và cho việc làm tuyển tập, hợp tuyển (khoản 3). Cài phần mềm lậu "để học" vẫn là vi phạm.
Phân biệt ngoại lệ, giới hạn quyền và "fair use" của Hoa Kỳ
| Tiêu chí | Ngoại lệ (Điều 25) | Giới hạn quyền (Điều 26) | Fair use (Hoa Kỳ) |
|---|---|---|---|
| Xin phép | Không | Không | Không |
| Trả tiền bản quyền | Không | Có | Không |
| Cấu trúc | Danh mục đóng | Danh mục đóng (phát sóng, dùng bản ghi trong kinh doanh) | Mở, cân nhắc bốn yếu tố |
| Ví dụ | Trích dẫn trong luận văn | Quán cà phê mở nhạc đã phát hành | Tòa án xem từng vụ |
Ví dụ tình huống
Cô Đặng Thu Trang, giáo viên Ngữ văn một trường trung học phổ thông ở thành phố Hải Phòng, làm bài giảng về chiến tranh trong văn học. Cô chiếu 3 phút trích từ một bộ phim truyện, dán 2 trang truyện ngắn lên slide, ghi rõ tên phim, tên tác giả. Bài giảng được đưa lên hệ thống học trực tuyến của trường, chỉ học sinh lớp 11A2 đăng nhập mới xem được.
Đây là sử dụng hợp lý để minh họa giảng dạy theo điểm c khoản 1 Điều 25: tác phẩm đã công bố, dung lượng trích nhỏ, có ghi nguồn, mạng nội bộ có kiểm soát truy cập. Cô không phải xin phép hay trả tiền.
Tháng sau, một phụ huynh tải video bài giảng lên kênh YouTube công khai, có bật kiếm tiền. Việc này vượt khỏi ngoại lệ: không còn giới hạn ở người học trong buổi học, lại có mục đích thương mại. Người đăng phải chịu trách nhiệm về phần phim và truyện bị truyền đạt đến công chúng; chủ sở hữu phim có quyền yêu cầu nền tảng gỡ bỏ và đòi bồi thường.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Đo "hợp lý" thế nào: luật không đặt tỉ lệ phần trăm. Cơ quan xử lý xem tỉ lệ đoạn trích so với toàn bộ tác phẩm, vai trò của đoạn trích trong tác phẩm mới, có thay thế được việc mua, xem bản gốc không, có thu lợi không.
- Dữ liệu cho trí tuệ nhân tạo (từ 01/4/2026): khoản 5 Điều 7 cho dùng văn bản, dữ liệu đã công bố hợp pháp để nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo; với tác phẩm còn phải đáp ứng Điều 37a Nghị định 17/2023/NĐ-CP (bổ sung bởi Nghị định 134/2026/NĐ-CP): không nhằm mục đích thương mại, đầu ra không thay thế thị trường của tác phẩm. Chủ sở hữu có quyền bảo lưu (Điều 37b) bằng siêu dữ liệu máy đọc được.
- Quyền liên quan có danh mục ngoại lệ riêng ở Điều 32: ghi một phần cuộc biểu diễn để giảng dạy, trích dẫn để đưa tin, tổ chức phát sóng làm bản sao tạm thời.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: không kiếm tiền là sử dụng hợp lý. Đúng: phi thương mại chỉ là một điều kiện trong vài trường hợp; phải rơi đúng danh mục và qua phép thử ba bước.
- Sai: trích dưới 30 giây hay dưới 10% là an toàn. Đúng: luật Việt Nam không có ngưỡng cố định; 10 giây điệp khúc dùng làm nhạc nền quảng cáo vẫn là vi phạm.
- Sai: đã ghi nguồn là hợp lý. Đúng: ghi nguồn là điều kiện bắt buộc, không biến việc dùng ngoài danh mục thành hợp pháp.
- Sai: Việt Nam cũng có "fair use" như Mỹ. Đúng: chỉ có danh mục đóng; lập luận theo bốn yếu tố của Mỹ không có giá trị trước tòa Việt Nam.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Cách dịch sát luật Việt Nam là exceptions and limitations to copyright, thuật ngữ của Công ước Berne và WIPO. Fair use là học thuyết riêng của Hoa Kỳ; Anh, Canada, Úc dùng fair dealing với danh mục mục đích đóng, gần với Việt Nam hơn. Phép thử ba bước gọi là three-step test (Điều 9.2 Công ước Berne, Điều 13 TRIPS). Khai thác dữ liệu cho AI gọi là text and data mining (TDM).
Thuật ngữ liên quan
- Quyền tác giả — quyền mà các ngoại lệ đặt giới hạn
- Tác phẩm — chỉ tác phẩm đã công bố mới thuộc diện sử dụng hợp lý
- Quyền tài sản của tác giả — các quyền sao chép, truyền đạt bị giới hạn
- Vi phạm bản quyền — hậu quả khi vượt khỏi ngoại lệ
- Quyền liên quan đến quyền tác giả — có danh mục ngoại lệ riêng
- Sở hữu trí tuệ trong phần mềm — phần mềm bị loại khỏi ngoại lệ sao chép
Căn cứ pháp lý
- Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, sửa đổi bởi Luật số 07/2022/QH15 và Luật số 131/2025/QH15 (hiệu lực 01/4/2026) — khoản 5 Điều 7, Điều 25, 25a, 26, 32.
- Nghị định 17/2023/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 134/2026/NĐ-CP (hiệu lực 09/4/2026) — Điều 37a, 37b, 37c.
- Nghị định 341/2025/NĐ-CP — Điều 37 (vi phạm quy định về ngoại lệ).
- Công ước Berne — Điều 9.2, Điều 10.
Hỏi đáp nhanh
Làm video review phim, dùng cảnh trong phim có phải xin phép không?
Điểm đ khoản 1 Điều 25 Luật SHTT cho trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu. Mấu chốt là hợp lý: đoạn trích phục vụ lời bình luận của bạn, không thay thế việc xem phim. Video kể lại gần hết nội dung bằng chuỗi cảnh cắt ra, hay đăng “tóm tắt phim” dài hàng chục phút, mâu thuẫn với việc khai thác bình thường của nhà sản xuất nên không còn là ngoại lệ (khoản 2 Điều 25).
Photo cả cuốn giáo trình để học có vi phạm không?
Có nguy cơ. Điểm a khoản 1 Điều 25 chỉ cho tự sao chép một bản và không áp dụng khi sao chép bằng thiết bị sao chép; điểm b chỉ cho sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để học tập, nghiên cứu cá nhân. Photo nguyên cuốn, nhất là tiệm photo in hàng loạt để bán cho sinh viên, là xâm phạm quyền sao chép.
Doanh nghiệp dùng dữ liệu trên mạng để huấn luyện AI có phải xin phép tác giả không?
Từ 01/4/2026, khoản 5 Điều 7 Luật SHTT cho dùng văn bản, dữ liệu đã công bố hợp pháp để nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI nếu không ảnh hưởng bất hợp lý đến chủ thể quyền. Với dữ liệu là tác phẩm, Điều 37a Nghị định 17/2023/NĐ-CP (bổ sung năm 2026) đòi: tiếp cận hợp pháp, không phá biện pháp công nghệ, không nhằm mục đích thương mại, đầu ra không thay thế thị trường tác phẩm. Chủ sở hữu có quyền bảo lưu bằng siêu dữ liệu máy đọc được hoặc công bố trên trang của tổ chức quản lý tập thể. Huấn luyện để khai thác thương mại thì vẫn phải xin phép, trả tiền.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.