Lãi quá hạn

Lãi quá hạn là tiền lãi bên vay phải trả trên phần nợ gốc đã đến hạn mà chưa trả, tính từ ngày khoản nợ bị chuyển quá hạn cho đến ngày trả xong. Với khoản vay ngân hàng, lãi suất quá hạn không được vượt 150% lãi suất cho vay trong hạn; với vay dân sự, mức mặc định cũng là 150% nhưng nằm trong trần 20%/năm.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Trường hợp khoản nợ vay bị chuyển nợ quá hạn, thì khách hàng phải trả lãi trên dư nợ gốc bị quá hạn tương ứng với thời gian chậm trả, lãi suất áp dụng không vượt quá 150% lãi suất cho vay trong hạn tại thời điểm chuyển nợ quá hạn.

Điểm c khoản 4 Điều 13 Thông tư 39/2016/TT-NHNN về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng (đang có hiệu lực, sửa đổi gần nhất bởi Thông tư 29/2026/TT-NHNN)

Với hợp đồng vay không phải của tổ chức tín dụng, điểm b khoản 5 Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 quy định lãi trên nợ gốc quá hạn bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng, trừ thỏa thuận khác (tóm lược).

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba khoản lãi khi trễ hạn

Khoản 4 Điều 13 Thông tư 39/2016 tách rõ:

• Lãi trong hạn chưa trả — tính theo lãi suất đã thỏa thuận cho thời hạn vay (điểm a).
• Lãi chậm trả trên khoản lãi đó — do hai bên thỏa thuận nhưng không quá 10%/năm trên số lãi chậm trả (điểm b).
• Lãi trên gốc quá hạn — tối đa 150% lãi suất trong hạn (điểm c). Đây là “lãi quá hạn” theo nghĩa hẹp.

Mức 150% thay thế lãi trong hạn trên phần gốc quá hạn, không cộng thêm. Vay 10%/năm thì lãi quá hạn tối đa 15%/năm, không phải 10% + 15%.

Mốc thời gian

Thời gian chậm trả gốc tính từ ngày chuyển nợ quá hạn; thời gian chậm trả lãi tính từ ngày tiếp theo ngày phải trả lãi (khoản 3, 4 Điều 8 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP). Ngân hàng phải thông báo cho khách số dư gốc quá hạn, thời điểm chuyển và lãi suất áp dụng (Điều 20 Thông tư 39/2016).

Không phạt chồng

Ngân hàng và khách được thỏa thuận phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, trừ trường hợp đã quy định tại khoản 4 Điều 13 (khoản 1 Điều 25 Thông tư 39/2016). Chậm trả đã có chế tài riêng bằng lãi, nên không thể vừa tính lãi quá hạn vừa phạt tiền cho cùng việc trễ hạn.

Vay dân sự

Vay có lãi mà quá hạn: gốc quá hạn chịu lãi bằng 150% lãi suất vay, lãi trong hạn chưa trả chịu thêm lãi 10%/năm (khoản 5 Điều 466 Bộ luật Dân sự). Vì lãi suất vay tối đa 20%/năm, lãi quá hạn tối đa là 30%/năm; thỏa thuận lãi vay vượt trần thì 150% chỉ tính trên 20%.

Phân biệt lãi quá hạn với lãi chậm trả

Ví dụ tình huống

Chị Yến ở một phường của TP. Huế vay ngân hàng 300 triệu đồng thời hạn 12 tháng, lãi 10%/năm, trả lãi hằng tháng, gốc trả một lần ngày 01/6/2026. Đến hạn, chị không trả 300 triệu gốc và 2,5 triệu lãi tháng cuối. Ngân hàng không chấp thuận gia hạn, chuyển nợ quá hạn từ 02/6/2026, thông báo lãi suất quá hạn 15%/năm. Tính đến 31/8/2026 (91 ngày):

• Lãi quá hạn: 300 triệu × 15% × 91/365 ≈ 11,22 triệu đồng.
• Lãi chậm trả trên 2,5 triệu lãi chưa trả (giả sử hợp đồng thỏa thuận mức trần 10%/năm): 2,5 triệu × 10% × 91/365 ≈ 62 nghìn đồng.
• Tổng nợ: khoảng 313,78 triệu đồng. Ngân hàng không được tính thêm 10%/năm lãi trong hạn trên 300 triệu cho cùng giai đoạn, cũng không được thu thêm “phí phạt trễ hạn”.

Khoản vay quá hạn 91 ngày đã thuộc nhóm 3 — nợ xấu. Hợp đồng ký năm 2025 nên thứ tự thu nợ theo hợp đồng; nếu là hợp đồng ký từ 15/8/2026, khoản 100 triệu chị nộp ngày 05/9 bắt buộc trừ vào gốc quá hạn trước (Thông tư 29/2026/TT-NHNN), và lãi quá hạn từ đó chỉ còn tính trên 200 triệu.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Tránh chuyển quá hạn: đề nghị cơ cấu lại thời hạn trả nợ trước hoặc trong 10 ngày kể từ ngày đến hạn (khoản 3 Điều 19 Thông tư 39/2016); được chấp thuận thì không phát sinh lãi quá hạn, nhưng khoản nợ bị xếp nhóm 2 hoặc 3.
• Thu hồi nợ trước hạn: khi ngân hàng chấm dứt cho vay do khách vi phạm, toàn bộ dư nợ bị thu hồi mà không trả đúng hạn hoàn trả sẽ chịu lãi quá hạn — lúc này lãi quá hạn tính trên toàn bộ dư nợ, không chỉ một kỳ.
• Hợp đồng ký trước 15/8/2026: thứ tự thu nợ theo hợp đồng cũ; mức trần 150% và 10%/năm áp dụng như cũ.
• Tranh chấp: Tòa tính lãi quá hạn đến ngày xét xử sơ thẩm theo hợp đồng và pháp luật ngân hàng (Điều 8 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP), sau đó lãi tiếp tục chạy đến khi thi hành án xong.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: lãi quá hạn = lãi trong hạn cộng thêm 150%. Đúng: lãi quá hạn tối đa bằng 150% lãi trong hạn, thay cho lãi trong hạn trên phần gốc đó.
• Sai: trễ một kỳ là toàn bộ khoản vay chịu lãi quá hạn. Đúng: chỉ phần gốc của kỳ bị trễ, trừ khi ngân hàng đã thu hồi nợ trước hạn.
• Sai: ngân hàng được thu thêm phí phạt chậm trả theo hợp đồng. Đúng: khoản 1 Điều 25 Thông tư 39/2016 loại trừ phạt vi phạm cho chính việc chậm trả gốc, lãi.
• Sai: vay cá nhân lãi 3%/tháng thì lãi quá hạn là 4,5%/tháng. Đúng: căn cứ chỉ là 20%/năm, nên lãi quá hạn tối đa 30%/năm.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

default interest hoặc overdue interest là cách dịch phổ biến; lãi chậm trả trên lãi là interest on overdue interest hoặc late payment interest. Tránh penalty interest trong hợp đồng chịu luật Anh — tòa án Anh có thể vô hiệu hóa điều khoản bị coi là “penalty”. Không dịch là fine — đó là tiền phạt hành chính.

Thuật ngữ liên quan

• Lãi suất cho vay — căn cứ tính mức 150%.
• Lãi suất — trần 20%/năm trong vay dân sự.
• Nợ gốc — phần chịu lãi quá hạn.
• Nợ xấu — quá hạn từ 91 ngày.
• Hợp đồng vay tài sản — Điều 466 về lãi khi chậm trả.
• Phạt vi phạm — không áp dụng chồng lên việc chậm trả khoản vay ngân hàng.

Căn cứ pháp lý

• Thông tư 39/2016/TT-NHNN, sửa đổi bởi Thông tư 29/2026/TT-NHNN — Điều 13, 18, 19, 20, 25.
• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 — Điều 357, 466, 468.
• Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP — Điều 8, 13.
• Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 96/2025/QH15 — Điều 100.

Hỏi đáp nhanh

Ngân hàng vừa tính lãi quá hạn vừa thu “phí phạt trễ hạn” có đúng không?

Với khoản vay, Thông tư 39/2016/TT-NHNN cho phép thỏa thuận phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại trừ trường hợp chậm trả gốc, lãi đã được điều chỉnh bằng khoản 4 Điều 13 (khoản 1 Điều 25). Nghĩa là việc chậm trả đã được “bù” bằng lãi quá hạn và lãi chậm trả; thu thêm một khoản phạt cho chính việc trễ hạn là có căn cứ để khiếu nại.

Lãi suất thả nổi thay đổi thì lãi quá hạn tính theo mức nào?

Theo điểm c khoản 4 Điều 13 Thông tư 39/2016, mức trần 150% tính trên lãi suất cho vay trong hạn tại thời điểm chuyển nợ quá hạn. Lãi suất thả nổi thay đổi sau thời điểm đó không làm thay đổi mốc tính trần.

Bị kiện rồi thì lãi quá hạn còn chạy không?

Còn. Tòa tính lãi đến ngày xét xử sơ thẩm; từ ngày hôm sau đến khi trả xong, người vay tiếp tục chịu lãi theo lãi suất nợ quá hạn đã thỏa thuận, không thỏa thuận thì bằng 150% lãi suất trong hạn (Điều 13 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP).