Nợ gốc là số tiền thực tế bên cho vay đã giao cho bên vay mà bên vay còn phải hoàn trả, không bao gồm tiền lãi và các khoản phí. Dư nợ gốc giảm dần theo mỗi lần trả gốc, và mọi loại lãi — trong hạn hay quá hạn — đều được tính trên dư nợ gốc thực tế tại từng thời điểm.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Pháp luật không có điều khoản riêng định nghĩa “nợ gốc”; khái niệm được dùng ngay trong định nghĩa cho vay:
Cho vay là hình thức cấp tín dụng thông qua việc bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định, trong một thời gian nhất định, theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi theo thỏa thuận cho bên cho vay.
Khoản 7 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2024)
Thông tư 39/2016/TT-NHNN dùng các cụm “nợ gốc”, “số dư nợ gốc”, “dư nợ gốc bị quá hạn” khi quy định kỳ hạn trả nợ (Điều 18), chuyển nợ quá hạn (Điều 20) và lãi quá hạn (khoản 4 Điều 13).
Giải nghĩa dễ hiểu
Gốc, lãi, phí — ba phần khác nhau
Một kỳ trả nợ thường gồm: phần gốc (làm giảm dư nợ), phần lãi (giá của việc dùng tiền) và đôi khi phí. Chỉ phần gốc làm khoản vay nhỏ lại. Khi đọc sao kê, khách nên tách hai con số “gốc đã trả” và “dư nợ gốc còn lại” — đây là căn cứ để kiểm tra ngân hàng tính lãi đúng hay sai.
Các cách trả gốc phổ biến
- Gốc đều, lãi giảm dần: mỗi kỳ trả cùng một số tiền gốc; lãi tính trên dư nợ còn lại nên tổng tiền trả giảm dần.
- Góp đều (niên kim): mỗi kỳ trả cùng một tổng số tiền; kỳ đầu phần lớn là lãi, gốc giảm chậm.
- Ân hạn gốc: một thời gian đầu chỉ trả lãi; gốc dồn về sau — hay gặp ở vay mua nhà dự án.
- Trả gốc cuối kỳ: phổ biến ở vay ngắn hạn kinh doanh, vay cầm cố sổ tiết kiệm.
Hai bên thỏa thuận trả gốc và lãi theo kỳ hạn riêng hoặc cùng kỳ hạn, và thỏa thuận việc trả nợ trước hạn (khoản 1, 2 Điều 18 Thông tư 39/2016).
Khi gốc không trả đúng hạn
Phần gốc khách không trả được và không được cơ cấu lại thời hạn sẽ bị chuyển nợ quá hạn; ngân hàng phải thông báo số dư gốc quá hạn, thời điểm chuyển và lãi suất áp dụng (Điều 20 Thông tư 39/2016). Gốc quá hạn chịu lãi không quá 150% lãi suất trong hạn. Từ 15/8/2026, với khoản vay quá hạn, ngân hàng phải thu nợ gốc trước, nợ lãi sau (khoản 4 Điều 18, sửa đổi bởi Thông tư 29/2026/TT-NHNN) — giúp dư nợ gốc, và theo đó lãi quá hạn, giảm nhanh hơn.
Phân biệt nợ gốc với nợ lãi
| Tiêu chí | Nợ gốc | Nợ lãi |
|---|---|---|
| Bản chất | Số tiền đã nhận phải hoàn trả | Khoản phải trả cho việc sử dụng tiền |
| Phát sinh | Khi giải ngân | Theo thời gian, trên dư nợ gốc thực tế |
| Khi chậm trả | Chuyển nợ quá hạn; lãi tối đa 150% lãi suất trong hạn | Lãi chậm trả tối đa 10%/năm trên số lãi chưa trả |
| Miễn, giảm | Hầu như không | Ngân hàng có quyền miễn, giảm theo quy định nội bộ |
| Thứ tự thu khi quá hạn | Thu trước (từ 15/8/2026) | Thu sau |
Ví dụ tình huống
Ngày 25/8/2026, anh Phong ở phường Tân Định, TP. Hồ Chí Minh, vay 600 triệu đồng, 60 kỳ hằng tháng, lãi 9%/năm (tạm tính 0,75%/tháng để dễ so sánh).
- Nếu trả gốc đều: mỗi kỳ 10 triệu gốc; kỳ đầu lãi 4,5 triệu, tổng 14,5 triệu; khi dư nợ còn 300 triệu thì lãi chỉ còn 2,25 triệu. Tổng lãi cả khoản vay khoảng 137,25 triệu đồng.
- Nếu góp đều: mỗi kỳ khoảng 12,46 triệu; kỳ đầu chỉ có khoảng 7,96 triệu là gốc, 4,5 triệu là lãi. Tổng lãi khoảng 147,3 triệu — cao hơn khoảng 10 triệu nhưng các kỳ đầu nhẹ hơn.
Giả sử anh chọn gốc đều và đến kỳ đầu tiên ngày 25/9/2026 không trả được 10 triệu gốc cùng khoảng 4,5 triệu lãi. Ngân hàng không đồng ý cơ cấu lại, chuyển 10 triệu sang nợ quá hạn, áp lãi 13,5%/năm (150% của 9%) trên 10 triệu đó; 4,5 triệu lãi chưa trả chịu thêm lãi chậm trả theo hợp đồng, tối đa 10%/năm. Ngày 05/10/2026 anh nộp 8 triệu: hợp đồng ký sau 15/8/2026 nên theo Thông tư 29/2026, số tiền này trừ vào 10 triệu gốc quá hạn trước, còn 2 triệu gốc quá hạn; khoản lãi vẫn còn nợ.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Khi bị kiện: ngân hàng thường yêu cầu đồng thời gốc, lãi trong hạn, lãi trên gốc quá hạn và lãi chậm trả tính đến ngày xét xử sơ thẩm (Điều 8 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP); sau đó lãi tiếp tục chạy trên số gốc chưa trả.
- Trả trước hạn: chỉ cần trả dư nợ gốc còn lại và lãi đến ngày trả, cộng phí trả nợ trước hạn nếu hợp đồng có thỏa thuận (Điều 14 Thông tư 39/2016).
- Hợp đồng ký trước 15/8/2026: thứ tự thu nợ quá hạn theo hợp đồng đã ký; chỉ phụ lục sửa đổi sau ngày này mới phải theo quy định thu gốc trước.
- Bán nợ: giá bán khoản nợ xấu có thể thấp hơn dư nợ gốc (Điều 196 Luật Các tổ chức tín dụng), nhưng người vay vẫn nợ bên mua toàn bộ nghĩa vụ, không chỉ bằng giá mua.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: trả đều đặn mỗi tháng là gốc giảm đều. Đúng: với góp đều, các kỳ đầu chủ yếu là lãi; muốn biết thì xem dòng “dư nợ gốc” trên sao kê.
- Sai: ngân hàng đã “xóa nợ” bằng dự phòng thì người vay hết nợ. Đúng: nợ vẫn được theo dõi ngoại bảng và tiếp tục bị đòi.
- Sai: nộp tiền khi quá hạn, ngân hàng muốn trừ khoản nào trước cũng được. Đúng: với hợp đồng ký hoặc sửa đổi từ 15/8/2026, phải trừ gốc trước, lãi sau.
- Sai: bên mua nợ chỉ được đòi bằng số tiền họ bỏ ra mua. Đúng: bên mua kế thừa toàn bộ quyền đòi nợ theo hợp đồng.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
principal là chữ chuẩn; dư nợ gốc là outstanding principal hoặc principal balance. Trả gốc đều tương ứng equal principal repayment, góp đều là annuity hoặc equal installment; lịch trả nợ là amortization schedule, ân hạn gốc là principal grace period. Không dùng capital cho nợ gốc khoản vay — dễ nhầm với vốn chủ sở hữu.
Thuật ngữ liên quan
- Lãi suất cho vay — tỷ lệ tính lãi trên dư nợ gốc.
- Lãi quá hạn — phát sinh khi gốc bị chuyển nợ quá hạn.
- Trả nợ trước hạn — tất toán dư nợ gốc sớm.
- Hợp đồng tín dụng — nơi ghi lịch trả gốc.
- Nợ xấu — khi gốc, lãi quá hạn kéo dài.
- Dự phòng rủi ro tín dụng — xử lý rủi ro không xóa nghĩa vụ trả gốc.
Căn cứ pháp lý
- Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 96/2025/QH15 — khoản 7 Điều 4; Điều 103, 195, 196.
- Thông tư 39/2016/TT-NHNN, sửa đổi bởi Thông tư 29/2026/TT-NHNN (hiệu lực từ 15/8/2026) — Điều 13, 14, 18, 19, 20, 21.
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 — Điều 307, 466.
- Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP — Điều 8.
Hỏi đáp nhanh
Ngân hàng đã “xử lý rủi ro” khoản vay của tôi, vậy tôi hết nợ chưa?
Chưa. Dùng dự phòng để xử lý rủi ro là nghiệp vụ hạch toán nội bộ; khoản nợ vẫn được theo dõi ngoài bảng cân đối kế toán và vẫn thuộc diện nợ xấu phải thu hồi (khoản 1 Điều 195 Luật Các tổ chức tín dụng 2024). Chỉ khi ngân hàng có văn bản miễn nợ hoặc nợ được thanh toán, nghĩa vụ mới chấm dứt.
Ngân hàng có giảm nợ gốc khi tôi gặp khó khăn không?
Luật chỉ trao cho tổ chức tín dụng quyền miễn, giảm lãi, phí theo quy định nội bộ (khoản 4 Điều 103 Luật Các tổ chức tín dụng). Giảm gốc rất hiếm, thường chỉ xảy ra trong thỏa thuận tất toán khoản nợ xấu đã lâu. Cách thực tế hơn là đề nghị cơ cấu lại thời hạn trả nợ trước hoặc trong 10 ngày kể từ ngày đến hạn (khoản 3 Điều 19 Thông tư 39/2016/TT-NHNN).
Khoản tiền bán nhà thế chấp thấp hơn nợ gốc thì sao?
Phần còn thiếu trở thành nghĩa vụ không có bảo đảm và người vay vẫn phải trả tiếp (khoản 3 Điều 307 Bộ luật Dân sự; khoản 2 Điều 21 Thông tư 39/2016/TT-NHNN). Ngân hàng có thể khởi kiện đòi phần này hoặc bán khoản nợ còn lại cho bên khác.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.