Khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại. Mọi tội phạm đều xâm hại một khách thể nhất định; không xâm hại quan hệ xã hội nào được luật bảo vệ thì không có tội phạm.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
BLHS không định nghĩa trực tiếp "khách thể". Khái niệm được rút ra từ phần liệt kê các quan hệ bị xâm phạm trong định nghĩa tội phạm:
… xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa …
Trích khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018). Một số chương có điều luật định nghĩa nhóm tội theo khách thể, ví dụ khoản 1 Điều 352 (tội phạm về chức vụ "xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức") và Điều 367 (tội xâm phạm hoạt động tư pháp).
Giải nghĩa dễ hiểu
Tội phạm không "đánh" vào đồ vật hay con người như những thực thể vật lý, mà đánh vào quan hệ giữa người với người được pháp luật xác lập: quan hệ sở hữu (ai có quyền với tài sản), quan hệ nhân thân (quyền được sống, được bảo vệ sức khỏe), quan hệ quản lý (Nhà nước quản lý thuế, đất đai, giao thông). Khoa học luật hình sự chia ba tầng khách thể:
- Khách thể chung: toàn bộ các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ, chính là phần liệt kê ở Điều 8.
- Khách thể loại: một nhóm quan hệ cùng tính chất, là căn cứ chia Phần thứ hai BLHS thành 14 chương, từ Chương XIII (các tội xâm phạm an ninh quốc gia) đến Chương XXVI (các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh). Ví dụ Chương XIV bảo vệ tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự; Chương XVI bảo vệ sở hữu; Chương XX liên quan ma túy.
- Khách thể trực tiếp: quan hệ cụ thể mà một tội xâm hại, giúp phân biệt tội này với tội khác trong cùng chương.
Đối tượng tác động
Đây là bộ phận của khách thể mà tội phạm trực tiếp tác động tới để gây thiệt hại: con người (thân thể), vật (tài sản), hoặc hoạt động bình thường của chủ thể. Chiếc xe máy bị trộm là đối tượng tác động; quan hệ sở hữu của chủ xe đối với chiếc xe là khách thể. Có tội đòi hỏi đối tượng tác động đặc biệt — ví dụ "tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại" (điểm d khoản 1 Điều 173) hay "người dưới 16 tuổi" (Điều 142, 146).
Phân biệt khách thể với đối tượng tác động của tội phạm
| Tiêu chí | Khách thể | Đối tượng tác động |
|---|---|---|
| Bản chất | Quan hệ xã hội (khái niệm pháp lý, trừu tượng) | Con người, vật, hoạt động cụ thể |
| Có ở mọi tội không | Có — tội nào cũng xâm hại khách thể | Không phải tội nào cũng có đối tượng tác động rõ ràng (ví dụ tội không tố giác) |
| Có bị thiệt hại thực tế | Luôn bị xâm hại hoặc đe dọa xâm hại | Có thể không bị hư hại (tài sản trộm được thu hồi nguyên vẹn) |
| Ví dụ trộm xe máy | Quan hệ sở hữu của chủ xe | Chiếc xe máy |
| Ý nghĩa | Định tội danh, xếp chương | Định tội, định khung (giá trị tài sản, tuổi nạn nhân) |
Ví dụ tình huống
Anh Phan Quốc Bảo là thủ kho của Công ty TNHH Minh Thành tại một xã của tỉnh Đồng Nai, có trách nhiệm quản lý hàng theo quyết định bổ nhiệm. Từ tháng 2 đến tháng 4/2026, Bảo lập phiếu xuất khống, đưa 120 bao phân bón trị giá 85 triệu đồng ra ngoài bán. Cùng thời gian, Thịnh — tài xế giao hàng của công ty, không có quyền quản lý kho — lợi dụng lúc kho mở cửa lấy thêm 20 bao trị giá 14 triệu đồng.
- Bảo lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mình có trách nhiệm quản lý. Khách thể trực tiếp trước hết là hoạt động đúng đắn của tổ chức nên hành vi có dấu hiệu tội tham ô tài sản (khoản 1 Điều 353, áp dụng cả với doanh nghiệp ngoài Nhà nước theo khoản 6 Điều 353), khung 02–07 năm tù.
- Thịnh không có chức vụ, quyền hạn với số hàng, chỉ lén lút lấy tài sản của người khác — khách thể là quan hệ sở hữu, phạm tội trộm cắp tài sản (khoản 1 Điều 173, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù 06 tháng – 03 năm).
Cùng đối tượng tác động là phân bón của công ty, nhưng khách thể khác nhau dẫn đến hai tội danh, hai mức án và thời hiệu truy cứu khác nhau (10 năm và 05 năm).
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Định tội danh: khi hai tội có mặt khách quan giống nhau (cùng chiếm đoạt tài sản), khách thể là tiêu chí để chọn tội. Đây là chỗ tranh luận nhiều nhất trong các vụ "tham ô hay trộm cắp", "lạm dụng tín nhiệm hay tham ô".
- Tội xâm phạm nhiều khách thể: cướp tài sản, cướp giật, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản xâm phạm cả sở hữu lẫn thân thể. Gây thương tích trong lúc cướp là tình tiết định khung của Điều 168, không xử thêm tội cố ý gây thương tích nếu tỷ lệ thương tích đã được điều luật bao trùm.
- Khách thể quyết định thời hiệu và các ngoại lệ: tội thuộc Chương XIII và XXVI không áp dụng thời hiệu truy cứu (Điều 28); người thân che giấu tội phạm vẫn bị xử nếu là tội xâm phạm an ninh quốc gia (khoản 2 Điều 18).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Khách thể là cái bị lấy, bị phá." — Đúng: đó là đối tượng tác động; khách thể là quan hệ xã hội đứng sau.
- Sai: "Tài sản được trả lại thì không còn khách thể bị xâm hại." — Đúng: quan hệ sở hữu đã bị xâm hại khi tài sản bị chiếm đoạt; trả lại chỉ là tình tiết giảm nhẹ.
- Sai: "Cùng lấy tài sản của công ty thì cùng tội." — Đúng: người có chức vụ quản lý tài sản phạm tham ô, người khác phạm trộm cắp, lừa đảo hay lạm dụng tín nhiệm tùy phương thức.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Khoa học luật hình sự gốc Xô viết dịch là object of the crime; tài liệu châu Âu lục địa dùng legally protected interest (dịch từ Rechtsgut của luật Đức), sát nghĩa hơn vì nhấn vào lợi ích được bảo vệ. Đối tượng tác động: subject matter of the offence hoặc object of the act. Common law không phân tích theo khách thể; người ta nói về harm hay interest protected by the offence.
Thuật ngữ liên quan
- Cấu thành tội phạm — khách thể là một trong bốn yếu tố.
- Tội phạm — Điều 8 liệt kê khách thể chung.
- Chủ thể của tội phạm — yếu tố đối xứng: ai xâm hại.
- Chiếm đoạt tài sản — hành vi xâm phạm khách thể sở hữu.
- Lỗi (trong hình sự) — thái độ tâm lý đối với việc xâm hại khách thể.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025), Điều 8, 18, 28, 142, 168, 173, 352, 353, 367 và cấu trúc 14 chương của Phần thứ hai — đang có hiệu lực.
Hỏi đáp nhanh
Vì sao tham ô và trộm cắp đều lấy tài sản mà nằm ở hai chương khác nhau?
Vì khách thể khác nhau. Trộm cắp (Điều 173) xâm phạm quan hệ sở hữu nên nằm ở Chương XVI. Tham ô (Điều 353) trước hết xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức do người có chức vụ lợi dụng quyền hạn — nên nằm ở Chương XXIII các tội phạm về chức vụ, dù tài sản cũng bị chiếm đoạt.
Xác định sai khách thể thì có hậu quả gì?
Dẫn đến định sai tội danh. Ví dụ đánh người để lấy tài sản (xâm phạm cả sở hữu lẫn sức khỏe) là tội cướp tài sản, còn đánh người vì mâu thuẫn rồi tiện tay lấy điện thoại có thể là hai tội riêng: cố ý gây thương tích và trộm cắp hoặc công nhiên chiếm đoạt. Mục đích ban đầu quyết định khách thể chính.
Một tội có thể xâm phạm nhiều khách thể không?
Có. Cướp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản xâm phạm đồng thời quan hệ sở hữu và quan hệ nhân thân. Nhà làm luật xếp các tội này vào Chương XVI (sở hữu) nhưng khung hình phạt nặng hơn hẳn trộm cắp vì có thêm khách thể là tính mạng, sức khỏe.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.