Tác phẩm phái sinh

Tác phẩm phái sinh là tác phẩm mới được làm ra từ một tác phẩm có sẵn: bản dịch một cuốn tiểu thuyết, kịch bản phim chuyển thể từ truyện ngắn, bản phối mới của một bài hát, tuyển tập thơ có chú giải. Người làm ra nó có quyền tác giả với phần sáng tạo của mình, nhưng chỉ được bảo hộ và khai thác khi không xâm phạm quyền đối với tác phẩm gốc.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có thông qua việc dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, phóng tác, biên soạn, chú giải, tuyển chọn, cải biên, chuyển thể nhạc và các chuyển thể khác.

Khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 (sửa đổi bởi Luật số 07/2022/QH15; sửa đổi gần nhất bởi Luật số 131/2025/QH15, hiệu lực từ 01/4/2026)

Tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ theo quy định tại khoản 1 Điều này nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh.

Khoản 2 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ

Giải nghĩa dễ hiểu

Các dạng thường gặp

• Dịch sang ngôn ngữ khác, kể cả từ chữ Hán Nôm sang chữ Quốc ngữ.
• Phóng tác, cải biên, chuyển thể: truyện thành phim, kịch, truyện tranh; tiểu thuyết thành trò chơi điện tử.
• Chuyển thể nhạc: phối khí mới, chuyển soạn cho dàn nhạc khác.
• Biên soạn, chú giải, tuyển chọn: tuyển tập có chọn lọc, sắp xếp sáng tạo; sách chú giải tác phẩm cổ.

Hai lớp quyền chồng lên nhau

Bản dịch có quyền tác giả riêng của người dịch. Nhưng mỗi lần in, bán, đưa lên mạng bản dịch là đang khai thác cả tác phẩm gốc nằm bên trong. Vì vậy nhà xuất bản muốn phát hành bản dịch phải có hợp đồng với cả hai: chủ sở hữu tác phẩm gốc (cho phép dịch và phát hành) và dịch giả (hoặc người nắm quyền với bản dịch).

Phép của ai, bằng hình thức gì

• Quyền làm tác phẩm phái sinh là quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả (điểm a khoản 1 Điều 20). Người làm phải được cho phép và trả tiền bản quyền (khoản 2 Điều 20).
• Nếu việc chuyển thể đụng tới sự toàn vẹn tác phẩm — cắt bớt tình tiết, đổi kết thúc, thay đổi tính cách nhân vật — còn phải được chính tác giả đồng ý bằng văn bản, kể cả khi tác giả đã chuyển nhượng quyền tài sản cho người khác (câu cuối khoản 2 Điều 20).
• Hợp đồng sử dụng quyền tác giả phải lập thành văn bản, ghi rõ phạm vi chuyển giao (Điều 48): quyền dịch sang tiếng gì, chuyển thể thành loại hình nào, phát hành ở lãnh thổ nào, bao lâu.

Làm không phép thì không được bảo hộ

Khoản 2 Điều 14 đặt điều kiện: tác phẩm phái sinh gây phương hại đến quyền đối với tác phẩm gốc thì không được bảo hộ. Người dịch lậu không thể kiện người khác sao chép bản dịch lậu của mình.

Phân biệt tác phẩm phái sinh với bản sao và tác phẩm độc lập lấy cảm hứng

Ví dụ tình huống

Chị Trần Mai Anh, giảng viên tiếng Anh ở thành phố Huế, có hai dự án trong năm 2026. Dự án thứ nhất: dịch một tiểu thuyết trinh thám Mỹ xuất bản năm 2019, tác giả còn sống, rồi đăng dần lên blog. Dự án thứ hai: dịch "Truyện Kiều" sang tiếng Anh để in sách song ngữ.

Với tiểu thuyết Mỹ: tác phẩm được bảo hộ tại Việt Nam theo Công ước Berne, thời hạn còn rất dài (suốt đời tác giả và 50 năm sau). Chị phải có phép của chủ sở hữu quyền — thường là tác giả qua đại diện bản quyền hoặc nhà xuất bản gốc. Đăng không phép là xâm phạm quyền làm tác phẩm phái sinh và quyền truyền đạt; cá nhân có thể bị phạt 10–20 triệu đồng cho riêng hành vi làm tác phẩm phái sinh không phép (khoản 1 Điều 10 Nghị định 341/2025/NĐ-CP), buộc gỡ bỏ bản vi phạm.

Với "Truyện Kiều": Nguyễn Du mất năm 1820, tác phẩm đã thuộc về công chúng, chị dịch không cần xin phép ai, chỉ phải ghi đúng tên tác giả và không xuyên tạc. Bản dịch tiếng Anh là tác phẩm phái sinh được bảo hộ, quyền tác giả thuộc chị; chị nên đăng ký quyền tác giả, khai rõ tác phẩm gốc trong tờ khai như điểm a khoản 2 Điều 50 yêu cầu.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Xử phạt: làm tác phẩm phái sinh không phép bị phạt 10–20 triệu đồng; nếu còn ảnh hưởng quyền bảo vệ toàn vẹn tác phẩm mà không có văn bản đồng ý của tác giả thì 20–30 triệu đồng (mức với cá nhân; tổ chức gấp đôi), kèm buộc tiêu hủy hoặc gỡ bỏ bản vi phạm và nộp lại số lợi bất hợp pháp (Điều 10 Nghị định 341/2025/NĐ-CP).
• Ưu đãi dịch thuật: tổ chức, cá nhân Việt Nam được hưởng ưu đãi dành cho nước đang phát triển về quyền dịch tác phẩm từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt để giảng dạy, nghiên cứu không nhằm mục đích thương mại, theo thủ tục Chính phủ quy định (khoản 4 Điều 26).
• Bản dịch chính thức văn bản pháp luật không được bảo hộ quyền tác giả (khoản 2 Điều 15); bản dịch luật do công ty tư nhân làm thì vẫn có quyền tác giả.
• Sưu tập dữ liệu, tuyển tập được bảo hộ ở phần tuyển chọn, sắp xếp sáng tạo, không bao hàm chính các tư liệu bên trong (khoản 2 Điều 22).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: dịch không bán, không thu tiền thì không cần phép. Đúng: mục đích phi lợi nhuận không phải ngoại lệ; chỉ tự dịch để học cho riêng mình mới an toàn.
• Sai: ghi "phỏng theo tác phẩm của…" là đủ. Đúng: ghi nguồn là nghĩa vụ đi kèm, không thay cho sự cho phép.
• Sai: đã mua quyền chuyển thể thì được sửa tùy ý. Đúng: thay đổi gây phương hại đến sự toàn vẹn tác phẩm vẫn cần văn bản đồng ý của tác giả.
• Sai: bản dịch của mình thì mình được toàn quyền. Đúng: người dịch không tự cấp phép phát hành được khi chủ sở hữu tác phẩm gốc chưa đồng ý.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Derivative work là thuật ngữ thông dụng (Luật Bản quyền Hoa Kỳ). Công ước Berne không dùng một chữ chung mà liệt kê translations, adaptations, arrangements of music and other alterations. Quyền làm tác phẩm phái sinh thường dịch là right of adaptation hoặc right to make derivative works. Không dịch "phái sinh" thành derived trong văn bản pháp lý.

Thuật ngữ liên quan

• Tác phẩm — tác phẩm gốc là nền của tác phẩm phái sinh
• Quyền tác giả — người làm tác phẩm phái sinh có quyền tác giả với phần sáng tạo
• Quyền tài sản của tác giả — quyền làm tác phẩm phái sinh là một quyền tài sản
• Quyền nhân thân của tác giả — quyền bảo vệ sự toàn vẹn giới hạn việc chuyển thể
• Hợp đồng sử dụng tác phẩm — hình thức cho phép dịch, chuyển thể
• Thời hạn bảo hộ quyền tác giả — hết hạn thì chuyển thể tự do

Căn cứ pháp lý

• Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, sửa đổi gần nhất bởi Luật số 131/2025/QH15 (hiệu lực 01/4/2026) — khoản 8 Điều 4, Điều 14, 15, 20, 22, 26, 43, 48, 50.
• Nghị định 17/2023/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 134/2026/NĐ-CP (hiệu lực 09/4/2026).
• Nghị định 341/2025/NĐ-CP xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan (hiệu lực 15/02/2026) — Điều 10.
• Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật (Việt Nam là thành viên từ năm 2004).

Hỏi đáp nhanh

Dịch sách nước ngoài để chia sẻ miễn phí trên mạng có vi phạm không?

Có, nếu tác phẩm gốc còn thời hạn bảo hộ và được bảo hộ tại Việt Nam (Việt Nam là thành viên Công ước Berne nên phần lớn sách nước ngoài thuộc diện này). Làm bản dịch là quyền làm tác phẩm phái sinh của chủ sở hữu quyền tác giả (điểm a khoản 1 Điều 20 Luật SHTT); đưa lên mạng còn xâm phạm quyền truyền đạt đến công chúng. Không thu tiền không làm mất tính vi phạm, vì dịch để phát tán không thuộc ngoại lệ nào ở Điều 25.

Hát cover, làm bản phối mới bài hát của người khác cần xin phép những ai?

Bản phối mới (chuyển thể nhạc, cải biên) là tác phẩm phái sinh, cần phép của chủ sở hữu quyền tác giả bài hát. Nếu dùng lại bản thu âm gốc thì còn phải xin nhà sản xuất bản ghi âm. Đăng lên nền tảng trực tuyến là truyền đạt đến công chúng, cũng cần phép. Một số nền tảng đã ký thỏa thuận với tổ chức quản lý tập thể, nhưng thỏa thuận đó thường chỉ bao trùm quyền biểu diễn, truyền đạt, không bao trùm quyền làm bản phối mới.

Tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ thì có được tự do chuyển thể không?

Được, không phải xin phép, không trả tiền, vì tác phẩm đã thuộc về công chúng (Điều 43). Nhưng vẫn phải tôn trọng quyền nhân thân của tác giả: nêu đúng tên, không xuyên tạc. Người làm tác phẩm phái sinh có quyền tác giả đối với phần sáng tạo của mình, không có quyền ngăn người khác chuyển thể lại cùng tác phẩm gốc.