Tội phạm mạng

Tội phạm mạng là những hành vi phạm tội được thực hiện trên không gian mạng bằng công nghệ thông tin hoặc phương tiện điện tử — từ xâm nhập trái phép, phát tán mã độc, đánh sập hệ thống, đến dùng mạng để chiếm đoạt tiền, mua bán thông tin tài khoản ngân hàng. Chỉ hành vi được Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm mới là tội phạm mạng; còn lại là vi phạm hành chính.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Tội phạm mạng là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện trên không gian mạng bằng việc sử dụng công nghệ thông tin hoặc phương tiện điện tử.

Khoản 12 Điều 2 Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2026). Bộ luật Hình sự không dùng cụm "tội phạm mạng" làm tên chương; nhóm tội tương ứng nằm ở Mục 2 Chương XXI "Tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông".

Giải nghĩa dễ hiểu

Nhóm 1 — tội nhắm vào chính hệ thống (Điều 285–294 Bộ luật Hình sự)

• Điều 285: sản xuất, mua bán, trao đổi, tặng cho công cụ, phần mềm có tính năng tấn công mạng để dùng vào mục đích trái pháp luật.
• Điều 286: phát tán chương trình tin học gây hại — ví dụ lây nhiễm từ 50 thiết bị, hoặc gây thiệt hại từ 50 triệu đồng.
• Điều 287: cản trở, gây rối loạn hoạt động mạng — ví dụ làm tê liệt từ 30 phút, gây thiệt hại từ 100 triệu đồng.
• Điều 288: đưa thông tin trái pháp luật lên mạng; mua bán, công khai thông tin riêng của người khác không được phép.
• Điều 289: xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, phương tiện điện tử của người khác — phạt tiền 50–300 triệu đồng hoặc tù 01–05 năm ngay ở khung cơ bản, không cần hậu quả.
• Điều 290: dùng mạng, phương tiện điện tử chiếm đoạt tài sản (dùng thông tin thẻ, truy cập trái phép tài khoản, lừa đảo trong thương mại điện tử, đa cấp…), nếu không thuộc tội trộm cắp, lừa đảo; mức cao nhất 20 năm tù.
• Điều 291: thu thập, mua bán, công khai trái phép thông tin tài khoản ngân hàng của người khác từ 20 tài khoản.
• Điều 293, 294: tội về tần số vô tuyến, gây nhiễu có hại; Điều 292 đã bị bãi bỏ.

Nhóm 2 — tội truyền thống thực hiện qua mạng

Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174), làm nhục (Điều 155), vu khống (Điều 156)… khi thực hiện trên mạng vẫn là tội phạm mạng theo định nghĩa của Luật An ninh mạng. Với tội làm nhục, vu khống, "sử dụng mạng máy tính hoặc mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội" là tình tiết định khung tăng nặng (điểm e khoản 2).

Ai phải chịu trách nhiệm

• Từ đủ 14 tuổi đã chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng tại Điều 286, 287, 289, 290 (khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự).
• Pháp nhân thương mại không thuộc diện chịu trách nhiệm hình sự về các tội ở Mục 2 Chương XXI (Điều 76 không liệt kê); người thực hiện trong công ty chịu trách nhiệm cá nhân, công ty có thể bị xử phạt hành chính.

Phân biệt tội phạm mạng với tấn công mạng và vi phạm hành chính trên mạng

Ví dụ tình huống

Tháng 3/2026, Nguyễn Văn T. (19 tuổi) gửi đường link giả mạo trang đăng nhập cho chị Lý Thu Trang, chiếm quyền tài khoản mạng xã hội của chị. T. dùng tài khoản này nhắn bạn bè chị Trang vay tiền "gấp"; 4 người chuyển tổng cộng 47 triệu đồng.

Phân tích: hành vi lừa lấy mật khẩu rồi chiếm quyền điều khiển tài khoản có dấu hiệu tội xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, phương tiện điện tử của người khác (khoản 1 Điều 289). Việc giả danh chị Trang để bạn bè tự nguyện chuyển tiền là thủ đoạn gian dối — dấu hiệu tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản; với 47 triệu đồng thuộc khoản 1 Điều 174 (cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm). Vì Điều 290 loại trừ trường hợp đã thuộc Điều 174, tội danh chiếm đoạt sẽ là lừa đảo; việc có xử thêm tội xâm nhập hay không do cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá. Các nạn nhân nên trình báo Công an cấp xã hoặc Công an tỉnh kèm ảnh chụp tin nhắn, sao kê chuyển khoản; cơ quan điều tra có 20 ngày, kéo dài tối đa 02 tháng (có thể gia hạn thêm 02 tháng) để giải quyết tố giác (Điều 147 Bộ luật Tố tụng hình sự).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Ngưỡng định tội: nhiều tội đòi hậu quả (thu lợi, thiệt hại, số thiết bị) hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm; chưa đủ thì xử phạt theo Nghị định 330/2026.
• Chứng cứ điện tử: dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ trong tố tụng hình sự; nạn nhân không nên xóa tin nhắn, đổi máy ngay — cần giữ nguyên thiết bị để giám định.
• Cho thuê, bán tài khoản ngân hàng cho người khác: bị phạt 5–10 triệu đồng (khoản 1 Điều 14 Nghị định 330/2026); nếu biết tài khoản dùng để nhận tiền lừa đảo có thể bị xem xét đồng phạm.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Chưa lấy được tiền thì chưa phạm tội." — Đúng: tội xâm nhập trái phép (Điều 289) cấu thành ngay khi xâm nhập và chiếm quyền điều khiển, lấy cắp dữ liệu, không cần thiệt hại.
• Sai: "Dưới 16 tuổi thì không bị xử lý hình sự." — Đúng: từ đủ 14 tuổi đã chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng tại Điều 286, 287, 289, 290.
• Sai: "Công ty phát tán mã độc thì công ty bị kết án." — Đúng: pháp nhân thương mại không chịu trách nhiệm hình sự về nhóm tội này; người thực hiện chịu.
• Sai: "Bị lừa qua mạng thì không lấy lại được tiền." — Đúng: người phạm tội phải trả lại tài sản, bồi thường; báo ngân hàng sớm để phong tỏa giúp tăng khả năng thu hồi.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Cybercrime là thuật ngữ quốc tế, dùng trong Công ước Budapest của Hội đồng châu Âu (Convention on Cybercrime) và Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng thông qua năm 2024. Điều 289 tương ứng illegal access, Điều 286 gần với system interference. Tránh dịch "tội phạm sử dụng công nghệ cao" là high-tech crime trong văn bản pháp lý — chỉ là tên gọi tổ chức, không phải tên tội.

Thuật ngữ liên quan

• An ninh mạng — lĩnh vực mà tội phạm mạng xâm hại
• Lừa đảo trên không gian mạng — dạng tội phạm mạng phổ biến nhất
• Chiếm đoạt tài sản — mục đích của nhiều tội phạm mạng
• Tuổi chịu trách nhiệm hình sự — từ 14 tuổi với một số tội mạng
• Đồng phạm — rủi ro của người cho thuê tài khoản
• Bảo vệ dữ liệu cá nhân — mua bán dữ liệu có thể chuyển thành tội phạm
• Tội phạm — khái niệm gốc của Bộ luật Hình sự

Căn cứ pháp lý

• Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 — Điều 2, 7; hiệu lực từ 01/7/2026.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025; Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH) — Điều 12, 76, 155, 156, 174, 285–294.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi) — Điều 147.
• Nghị định 330/2026/NĐ-CP — Điều 7, 14, 16; hiệu lực từ 19/8/2026.

Hỏi đáp nhanh

Hack tài khoản mạng xã hội của người yêu cũ để đọc tin nhắn có phạm tội không?

Có dấu hiệu tội xâm nhập trái phép vào phương tiện điện tử của người khác (Điều 289 Bộ luật Hình sự) — khung cơ bản phạt tiền 50–300 triệu đồng hoặc tù 01–05 năm, không cần chứng minh thiệt hại. Nếu tung nội dung riêng tư lên mạng, có thể bị xử thêm về tội làm nhục hoặc theo Điều 288.

Bán dữ liệu khách hàng có thể bị xử lý hình sự không?

Có. Mua bán, công khai thông tin riêng của người khác trên mạng mà không được phép, thu lợi từ 50 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 100 triệu đồng có thể bị truy cứu theo điểm b khoản 1 Điều 288; thông tin tài khoản ngân hàng từ 20 tài khoản theo Điều 291. Chưa đến mức đó thì bị phạt hành chính theo quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Bị lừa chuyển tiền qua mạng thì làm gì đầu tiên?

Gọi ngay ngân hàng của mình và ngân hàng nhận để đề nghị tạm khóa, tra soát giao dịch; sau đó trình báo Công an kèm sao kê, ảnh chụp tin nhắn, số tài khoản nhận. Không chuyển thêm tiền cho người tự xưng "lấy lại tiền giúp" — đây là kiểu lừa đảo lần hai rất phổ biến.