Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính

Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính là quyền của một chức danh nhà nước, do luật và nghị định chỉ định, được áp dụng hình thức xử phạt, mức phạt tiền và biện pháp khắc phục hậu quả đối với một hành vi vi phạm hành chính cụ thể. Quyết định xử phạt ký vượt thẩm quyền, sai lĩnh vực hay sai người là quyết định trái pháp luật, dù hành vi vi phạm là có thật.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không định nghĩa bằng một khái niệm trừu tượng, mà xác định cách tính và danh sách chức danh. Khoản 1 Điều 52 (sửa năm 2025):

Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của một chức danh là thẩm quyền áp dụng đối với một hành vi vi phạm hành chính; trong trường hợp phạt tiền, thẩm quyền xử phạt đối với tổ chức gấp 02 lần thẩm quyền xử phạt đối với cá nhân.

Điều 37a mới liệt kê các nhóm người có thẩm quyền: Chủ tịch UBND các cấp; thủ trưởng tổ chức thuộc Bộ; thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh; thanh tra viên, trưởng đoàn thanh tra; người có thẩm quyền thuộc Công an, Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển, Hải quan, Thuế, Quản lý thị trường, Kiểm lâm, Kiểm ngư, Thi hành án dân sự; cảng vụ; Bảo hiểm xã hội, Kho bạc; cơ quan đại diện ở nước ngoài; Tòa án, Viện kiểm sát, Kiểm toán nhà nước…

Khoản 1 Điều 52 và Điều 37a Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13, sửa đổi bởi Luật số 88/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025)

Giải nghĩa dễ hiểu

Thay đổi lớn năm 2025: luật chỉ nêu khung, Chính phủ chia chi tiết

Trước 01/7/2025, các điều 38 đến 51 của Luật ghi cụ thể từng chức danh được phạt bao nhiêu. Luật 88/2025/QH15 bãi bỏ các điều đó, thay bằng Điều 37a và giao Chính phủ quy định chi tiết. Văn bản chi tiết hiện hành là Nghị định 189/2025/NĐ-CP, hiệu lực cùng ngày 01/7/2025.

Thẩm quyền đo bằng tỷ lệ phần trăm của mức tối đa lĩnh vực

Điều 24 Luật đặt mức phạt tiền tối đa cho từng lĩnh vực (áp dụng với cá nhân). Nghị định 189/2025 giao mỗi chức danh một tỷ lệ của mức tối đa đó. Vài mốc tiêu biểu:

• Chiến sĩ Công an nhân dân, công chức Thuế đang thi hành công vụ: phạt đến 10%;
• Trưởng đồn Công an, đội trưởng: đến 30%;
• Chủ tịch UBND cấp xã, Trưởng Công an cấp xã, Trưởng Thuế cơ sở: đến 50%;
• Chi cục trưởng Chi cục Thuế, Trưởng Thuế tỉnh, thành phố: đến 80%;
• Chủ tịch UBND cấp tỉnh, Cục trưởng Cục Thuế: đến mức tối đa.

Với tịch thu, chức danh cấp thấp chỉ được tịch thu tang vật có giá trị không quá 02 lần mức tiền phạt mình được phạt; Chủ tịch UBND các cấp tịch thu không giới hạn giá trị.

Ba nguyên tắc xác định người có thẩm quyền

• Tính theo khung tiền phạt tối đa của hành vi, không theo số tiền phạt cụ thể. Hành vi có khung đến 20 triệu đồng thì người chỉ được phạt đến 15 triệu đồng không được ra quyết định, kể cả khi định phạt mức thấp.
• Nhiều người cùng có thẩm quyền thì người thụ lý đầu tiên xử phạt (khoản 3 Điều 52).
• Lĩnh vực nào ngành nấy: thanh tra, quản lý thị trường, thuế… chỉ phạt trong lĩnh vực, ngành mình quản lý; Chủ tịch UBND phạt trong mọi lĩnh vực quản lý nhà nước ở địa phương.

Người đứng đầu có thể giao thẩm quyền xử phạt cho cấp phó (khoản 1 Điều 54 mới); cấp phó được giao không được giao tiếp cho người khác.

Phân biệt thẩm quyền xử phạt với thẩm quyền lập biên bản

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Ngày 08/9/2026, ông Đỗ Văn Lâm ở một xã thuộc tỉnh Đồng Nai vi phạm trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Mức tối đa lĩnh vực này với cá nhân là 30 triệu đồng (điểm a khoản 1 Điều 24, sửa 2025). Giả sử khung phạt của hành vi là 10 đến 20 triệu đồng. Chủ tịch UBND xã chỉ được phạt đến 15 triệu đồng (50% của 30 triệu), nên không đủ thẩm quyền: phải chuyển hồ sơ lên Chủ tịch UBND tỉnh hoặc chức danh cấp tỉnh có thẩm quyền theo nghị định lĩnh vực. Nếu Chủ tịch xã vẫn ký phạt 12 triệu đồng, quyết định này sai thẩm quyền dù số tiền nằm trong 15 triệu.

Tình huống 2. Công ty TNHH An Bình vi phạm trong cùng lĩnh vực, hành vi có khung phạt cá nhân 8 đến 12 triệu đồng, tức 16 đến 24 triệu đồng với tổ chức. Thẩm quyền phạt tổ chức của Chủ tịch xã cũng gấp đôi, thành 30 triệu đồng, nên Chủ tịch xã ký quyết định được.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Chuyển tiếp sau sắp xếp bộ máy: chức danh đổi tên nhưng giữ nhiệm vụ thì giữ nguyên thẩm quyền; chức danh bị chia, nhập thì chức danh tiếp nhận chức năng xử phạt (Điều 53 mới). Trong thời gian nghị định lĩnh vực chưa sửa, thẩm quyền áp dụng theo tên gọi và tỷ lệ tại Nghị định 189/2025 (Điều 21 nghị định này).
• Thuế: hành vi khai sai dẫn đến thiếu thuế, trốn thuế do thủ trưởng cơ quan quản lý thuế xử phạt theo Luật Quản lý thuế; vi phạm thủ tục thuế theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính (Điều 47 Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15).
• Hàng cấm, tang vật cồng kềnh, bất động sản, tàu thuyền: Nghị định 189/2025 Điều 4 dồn thẩm quyền về Chủ tịch UBND nơi xảy ra vi phạm hoặc người có thẩm quyền cao nhất trong ngành.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: định phạt mức thấp thì cấp nào cũng ký được. Đúng: thẩm quyền xét theo mức tối đa của khung tiền phạt của hành vi.
• Sai: vẫn còn chủ tịch huyện ký phạt như trước. Đúng: từ 01/7/2025 không còn chính quyền cấp huyện; Chủ tịch UBND cấp xã kế thừa thẩm quyền đó trong thời gian chuyển tiếp.
• Sai: phó chủ tịch đương nhiên được ký quyết định phạt. Đúng: phải có quyết định giao quyền bằng văn bản.
• Sai: số tiền phạt cộng dồn nhiều hành vi phải nằm trong thẩm quyền của một người. Đúng: thẩm quyền xét theo từng hành vi; khi một vụ có nhiều hành vi thì áp dụng quy tắc tại khoản 4 Điều 52.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dùng competence to impose administrative sanctions hoặc authority to sanction administrative violations. Chữ jurisdiction nên dành cho thẩm quyền của tòa án; dùng cho cơ quan hành chính dễ gây hiểu nhầm. Chức danh nên dịch theo chức năng, ví dụ Chairperson of the commune-level People's Committee.

Thuật ngữ liên quan

• Xử phạt vi phạm hành chính — hoạt động mà thẩm quyền này điều chỉnh
• Biên bản vi phạm hành chính — căn cứ để người có thẩm quyền ra quyết định
• Tịch thu tang vật vi phạm hành chính — bị giới hạn theo giá trị tang vật
• Tước quyền sử dụng giấy phép — chỉ một số chức danh được áp dụng
• Cơ quan hành chính nhà nước — nơi phần lớn người có thẩm quyền làm việc
• Cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt — thẩm quyền cưỡng chế đi kèm
• Khiếu nại — cách phản đối quyết định sai thẩm quyền

Căn cứ pháp lý

• Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13, sửa đổi bởi Luật số 67/2020/QH14 và Luật số 88/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025): Điều 23, 24, 37a, 52, 53, 54; các điều 38–51 đã bãi bỏ.
• Nghị định 189/2025/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Xử lý vi phạm hành chính về thẩm quyền xử phạt (hiệu lực 01/7/2025).
• Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026): Điều 47.

Hỏi đáp nhanh

Chủ tịch UBND xã được phạt tối đa bao nhiêu?

Theo Điều 5 Nghị định 189/2025/NĐ-CP, Chủ tịch UBND cấp xã được phạt tiền đến 50% mức phạt tối đa của lĩnh vực quy định tại Điều 24 Luật Xử lý vi phạm hành chính, được tước giấy phép có thời hạn, tịch thu tang vật và áp dụng mọi biện pháp khắc phục hậu quả. Ví dụ lĩnh vực hôn nhân và gia đình có mức tối đa 30 triệu đồng với cá nhân, nên Chủ tịch xã phạt được đến 15 triệu đồng.

Quyết định xử phạt do người không có thẩm quyền ký thì sao?

Đây là căn cứ để khiếu nại hoặc khởi kiện yêu cầu hủy quyết định. Cần kiểm tra cả trường hợp cấp phó ký: cấp phó chỉ được ký khi có quyết định giao quyền bằng văn bản, ghi rõ phạm vi, thời hạn.

Huyện bị bỏ thì các vụ đang xử lý dở do ai giải quyết?

Theo Điều 3 Luật 88/2025/QH15, cơ quan, chức danh tiếp nhận chức năng theo địa bàn, lĩnh vực xử lý tiếp; Chủ tịch UBND cấp xã thực hiện thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp huyện cũ, Trưởng Công an cấp xã thực hiện thẩm quyền của Trưởng Công an cấp huyện cũ.