Đa dạng sinh học

Đa dạng sinh học là sự phong phú về gen, loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên. Pháp luật bảo vệ cả ba cấp độ: từ nguồn gen của một giống lúa bản địa, một loài voọc đặc hữu cho tới cả hệ sinh thái rừng ngập mặn. Xâm hại đa dạng sinh học có thể dẫn tới xử phạt hành chính, bồi thường thiệt hại và trách nhiệm hình sự.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Đa dạng sinh học là sự phong phú về gen, loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên.

Khoản 5 Điều 3 Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12 (hiệu lực 01/7/2009), sửa đổi bởi Luật số 35/2018/QH14 và Luật số 146/2025/QH15; văn bản hợp nhất số 73/VBHN-VPQH năm 2026

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba cấp độ được luật bảo vệ

• Gen — đơn vị di truyền quy định đặc tính của sinh vật (khoản 7 Điều 3). Pháp luật quản lý việc tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích (Điều 55–64): tổ chức nước ngoài muốn thu thập mẫu cây thuốc để nghiên cứu thương mại phải được cấp phép và chia sẻ lợi ích với nơi cung cấp.
• Loài — đặc biệt là loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, loài đặc hữu chỉ có ở Việt Nam (khoản 16, 20 Điều 3).
• Hệ sinh thái — quần xã sinh vật cùng yếu tố phi sinh vật của một khu vực (khoản 9 Điều 3), như rừng tự nhiên, rạn san hô, đất ngập nước.

Hai phương thức bảo tồn

• Bảo tồn tại chỗ: giữ loài trong môi trường sống tự nhiên, chủ yếu qua hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên.
• Bảo tồn chuyển chỗ: đưa ra ngoài môi trường tự nhiên — vườn thực vật, trung tâm cứu hộ, ngân hàng gen.

Những hành vi bị cấm (Điều 7)

Săn bắt, khai thác loài hoang dã và xây dựng trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn; khai thác khoáng sản, chăn nuôi quy mô trang trại trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và phục hồi sinh thái; săn bắt, buôn bán, quảng cáo trái phép loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; nhập khẩu, phóng thích trái phép sinh vật biến đổi gen; nhập khẩu, phát triển loài ngoại lai xâm hại (trừ nhập khẩu để nghiên cứu khoa học theo quy định); chuyển đổi trái phép mục đích sử dụng đất trong khu bảo tồn.

Thay đổi từ 01/01/2026

Luật số 146/2025/QH15 bổ sung khái niệm sinh vật chỉnh sửa gen (khoản 32 Điều 3) — sinh vật được thay đổi vật liệu di truyền nhưng không chứa vật liệu di truyền mới từ loài khác — để quản lý tách khỏi sinh vật biến đổi gen; đồng thời chuyển thẩm quyền ban hành Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ từ Chính phủ sang Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Phân biệt đa dạng sinh học với tài nguyên thiên nhiên và hệ sinh thái

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Ngày 12/4/2026, anh Tuấn chở hai cá thể tê tê còn sống mua của người dân vùng núi về bán cho một nhà hàng ở tỉnh Nghệ An thì bị kiểm lâm phát hiện. Tê tê thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, nên hành vi vận chuyển, buôn bán trái phép cấu thành tội theo điểm a khoản 1 Điều 244 BLHS, không phụ thuộc số lượng hay giá trị. Khung hình phạt: phạt tiền 1 – 4 tỷ đồng hoặc tù 01 – 05 năm. Tê tê được chuyển trung tâm cứu hộ; chủ nhà hàng có thể bị xử lý về hành vi mua, tiêu thụ.

Tình huống 2. Một dự án khu du lịch ven biển phải chặt 3 ha rừng ngập mặn. Ngoài trồng rừng thay thế theo pháp luật lâm nghiệp, báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án phải có phương án bồi hoàn đa dạng sinh học nếu thuộc trường hợp phải bồi hoàn (điểm g khoản 1 Điều 32 Luật BVMT), và giấy phép môi trường sẽ ghi yêu cầu này (điểm đ khoản 3 Điều 40).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Bồi thường: người xâm hại khu bảo tồn, cơ sở bảo tồn, loài nguy cấp, hành lang đa dạng sinh học phải bồi thường; tiền bồi thường cho Nhà nước được dùng lại cho bảo tồn (Điều 75 Luật Đa dạng sinh học).
• Ngoại lệ nghiên cứu: săn bắt, khai thác trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt vì mục đích nghiên cứu khoa học không thuộc hành vi cấm (khoản 1 Điều 7), nhưng phải được phép theo quy chế khu bảo tồn.
• Danh mục chồng lấn: một loài có thể đồng thời thuộc danh mục theo Luật Đa dạng sinh học, nhóm IB thực vật rừng, động vật rừng theo pháp luật lâm nghiệp, và Phụ lục I CITES. Điều 244 BLHS bảo vệ cả ba nhóm, nên xác định đúng danh mục trước khi xử lý.
• Báo cáo định kỳ: Nhà nước lập báo cáo quốc gia về đa dạng sinh học (Điều 72) — nguồn số liệu hữu ích khi tranh chấp về giá trị đa dạng sinh học.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: đa dạng sinh học chỉ là chuyện động vật hoang dã quý hiếm. — Đúng: luật bảo vệ cả nguồn gen giống cây trồng, vật nuôi, vi sinh vật, nấm và cả hệ sinh thái.
• Sai: phải buôn bán số lượng lớn mới bị xử lý hình sự. — Đúng: với loài thuộc Danh mục ưu tiên bảo vệ, chỉ một cá thể cũng đủ cấu thành tội theo điểm a khoản 1 Điều 244.
• Sai: phóng sinh là việc thiện nên không bị cấm. — Đúng: thả loài ngoại lai xâm hại ra tự nhiên bị cấm và có thể bị xử lý hình sự theo Điều 246.
• Sai: danh mục loài vẫn do Chính phủ ban hành bằng nghị định. — Đúng: từ 2026 thẩm quyền thuộc Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường; danh mục cũ còn dùng đến khi bị thay thế.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Biodiversity hoặc biological diversity — chữ sau dùng trong Công ước Đa dạng sinh học (Convention on Biological Diversity, CBD) mà Việt Nam là thành viên. Bảo tồn tại chỗ là in-situ conservation, chuyển chỗ là ex-situ conservation. Tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích là access and benefit-sharing (ABS). Loài ngoại lai xâm hại là invasive alien species; bồi hoàn đa dạng sinh học thường dịch là biodiversity offset.

Thuật ngữ liên quan

• Khu bảo tồn thiên nhiên — công cụ chính của bảo tồn tại chỗ.
• Tài nguyên thiên nhiên — khái niệm rộng hơn, thiên về khai thác.
• Rừng đặc dụng — rừng bảo tồn hệ sinh thái và nguồn gen theo Luật Lâm nghiệp.
• Bảo vệ rừng — bảo vệ hệ sinh thái rừng, nơi tập trung đa dạng sinh học.
• Bồi thường thiệt hại về môi trường — áp dụng khi ô nhiễm làm suy giảm đa dạng sinh học.
• Phát triển bền vững — có biến thể "phát triển bền vững đa dạng sinh học".

Căn cứ pháp lý

• Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12, sửa đổi bởi Luật số 35/2018/QH14 và Luật số 146/2025/QH15 (văn bản hợp nhất 73/VBHN-VPQH năm 2026), Điều 3, 7, 37, 55–65, 72, 75 — còn hiệu lực.
• Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, Điều 32, 40 — còn hiệu lực (sửa đổi 2025).
• Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, 2025, Điều 244, 245, 246 — còn hiệu lực.
• Công ước Đa dạng sinh học (CBD) và Công ước CITES — Việt Nam là thành viên.

Hỏi đáp nhanh

Nuôi một con tê tê, cu li hay khỉ hoang dã làm thú cưng có phạm tội không?

Nếu loài đó thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, hành vi nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép cấu thành tội theo điểm a khoản 1 Điều 244 BLHS mà không cần số lượng tối thiểu: phạt tiền 1 – 4 tỷ đồng hoặc tù 01 – 05 năm (mức từ 01/7/2025). Nhiều loài linh trưởng, tê tê nằm trong danh mục này. Gặp động vật hoang dã bị thương, nên báo kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ thay vì tự nuôi.

Thả cá, rùa phóng sinh có vi phạm pháp luật về đa dạng sinh học không?

Có thể. Nhập khẩu, phát triển loài ngoại lai xâm hại bị cấm (khoản 7 Điều 7 Luật Đa dạng sinh học); phát tán loài ngoại lai xâm hại gây thiệt hại tài sản từ 150 triệu đồng còn có thể bị truy cứu theo Điều 246 BLHS. Rùa tai đỏ, ốc bươu vàng, cá lau kiếng là những loài thường được nhắc tới trong danh mục loài ngoại lai xâm hại. Muốn phóng sinh, nên chọn loài bản địa và hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương.

Ai ban hành Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ?

Từ 01/01/2026, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành danh mục và tiêu chí (khoản 2 Điều 37 Luật Đa dạng sinh học sửa bởi Luật số 146/2025/QH15); trước đó thẩm quyền thuộc Chính phủ. Danh mục do Chính phủ ban hành trước mốc này vẫn tiếp tục có hiệu lực cho tới khi có văn bản thay thế.