Kiểm tra hải quan

Kiểm tra hải quan là việc cơ quan hải quan kiểm tra hồ sơ hải quan, các chứng từ, tài liệu liên quan và kiểm tra thực tế hàng hóa, phương tiện vận tải. Đây là hoạt động trung tâm của thủ tục hải quan, được quyết định trên cơ sở quản lý rủi ro: không phải lô nào cũng bị kiểm tra, và kiểm tra ở mức nào tùy kết quả phân luồng.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Kiểm tra hải quan là việc cơ quan hải quan kiểm tra hồ sơ hải quan, các chứng từ, tài liệu liên quan và kiểm tra thực tế hàng hóa, phương tiện vận tải.

Khoản 12 Điều 4 Luật Hải quan số 54/2014/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2015; văn bản hợp nhất số 95/VBHN-VPQH năm 2025)

Giải nghĩa dễ hiểu

Ai quyết định kiểm tra

Thủ trưởng cơ quan hải quan nơi xử lý hồ sơ quyết định kiểm tra hồ sơ, kiểm tra thực tế, căn cứ kết quả phân tích, đánh giá rủi ro và thông tin liên quan (Điều 31). Trên thực tế quyết định này hiện ra dưới dạng kết quả phân luồng của hệ thống.

Kiểm tra hồ sơ (Điều 32)

Đối chiếu nội dung khai với chứng từ: tính chính xác, đầy đủ, sự phù hợp; việc tuân thủ chính sách quản lý hàng hóa, chính sách thuế. Thực hiện qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hoặc trực tiếp bởi công chức. Thời hạn: chậm nhất 02 giờ làm việc từ khi nhận đủ hồ sơ (điểm a khoản 2 Điều 23).

Kiểm tra thực tế hàng hóa (Điều 33)

• Làm trực tiếp hoặc bằng máy soi, thiết bị kỹ thuật, biện pháp nghiệp vụ khác; phải có mặt người khai hoặc đại diện hợp pháp, sau khi tờ khai đã đăng ký và hàng đã đưa đến địa điểm kiểm tra.
• Thời hạn: chậm nhất 08 giờ làm việc từ khi hàng được xuất trình đủ; lô lớn, phức tạp được gia hạn nhưng không quá 02 ngày (điểm b khoản 2 Điều 23).
• Miễn kiểm tra thực tế: hàng phục vụ yêu cầu khẩn cấp; hàng chuyên dùng quốc phòng, an ninh; trường hợp đặc biệt theo quyết định của Thủ tướng – nhưng có dấu hiệu vi phạm thì vẫn kiểm tra.
• Động vật, thực vật sống, hàng khó bảo quản được ưu tiên kiểm tra trước.

Kiểm tra vắng mặt người khai (Điều 34)

Do thủ trưởng cơ quan hải quan nơi lưu giữ hàng quyết định, khi cần bảo vệ an ninh, vệ sinh, môi trường; có dấu hiệu vi phạm; hoặc quá 30 ngày kể từ ngày hàng nhập khẩu đến cửa khẩu mà không ai đến làm thủ tục. Hình thức: soi không xâm nhập, thiết bị kỹ thuật, hoặc mở hàng có chứng kiến của đại diện cơ quan nhà nước tại cửa khẩu, doanh nghiệp vận tải, doanh nghiệp kinh doanh cảng, kho, bãi.

Quan hệ với kiểm tra chuyên ngành (Điều 35)

Trong địa bàn hoạt động hải quan, chỉ cơ quan hải quan kiểm tra hàng. Hàng phải kiểm tra chất lượng, y tế, văn hóa, kiểm dịch, an toàn thực phẩm thì hải quan căn cứ kết quả của cơ quan kiểm tra chuyên ngành để quyết định thông quan; cơ quan này phải gửi kết quả trong 02 ngày làm việc kể từ khi có kết quả.

Phân biệt kiểm tra hải quan với giám sát hải quan và kiểm soát hải quan

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Lô hàng 3 container linh kiện điện tử nhập cảng Đà Nẵng ngày 02/3/2026 của Công ty TNHH Kỹ thuật Sơn Trà. Doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, không khai hải quan. Đến ngày 01/4/2026 đã quá 30 ngày kể từ ngày hàng đến cửa khẩu, thủ trưởng cơ quan hải quan nơi lưu giữ có quyền quyết định kiểm tra vắng mặt người khai – soi container hoặc mở hàng với sự chứng kiến của đại diện hãng tàu, doanh nghiệp cảng và lập biên bản (điểm d khoản 1, khoản 2 Điều 34). Doanh nghiệp còn bị xử phạt về việc khai quá thời hạn 30 ngày (điểm b khoản 1 Điều 25); nếu hàng quá 90 ngày không ai nhận, doanh nghiệp cảng phải đưa vào khu vực lưu giữ riêng để xử lý như hàng tồn đọng (điểm a khoản 2 Điều 34 Nghị định 08/2015/NĐ-CP, sửa đổi 2025).

Tình huống 2. Công ty TNHH Nông sản Hòa Bình nhập 20 tấn hạt điều thô từ Bờ Biển Ngà tháng 6/2026, luồng đỏ. Công chức kiểm hóa ghi nhận một phần hàng bị mốc, đề nghị chuyển sang kiểm tra toàn bộ lô. Doanh nghiệp cho rằng chỉ vài bao bị ẩm và yêu cầu kiểm tra lại trước khi thông quan – quyền tại điểm d khoản 1 Điều 18 Luật Hải quan. Kết quả kiểm tra lại là căn cứ để quyết định thông quan; kết quả kiểm dịch thực vật do cơ quan chuyên ngành kết luận.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Lấy mẫu: công chức lấy mẫu với sự có mặt của người khai để phân tích hoặc trưng cầu giám định (khoản 4 Điều 19); hàng phải giám định để xác định mã có thể được giải phóng trong lúc chờ kết quả.
• Kiểm tra chung với nước láng giềng tại địa điểm kiểm tra chung theo thỏa thuận (khoản 6 Điều 33).
• Ngoài giờ, ngày nghỉ: hải quan làm thủ tục theo đề nghị của người khai, phù hợp điều kiện thực tế (khoản 4 Điều 23).
• Từ 01/3/2027: Điều 32 được viết lại, thêm kiểm tra việc tuân thủ chính sách đối với hàng quá cảnh; miễn kiểm tra thực tế "trường hợp đặc biệt khác" do Bộ trưởng Bộ Tài chính quyết định thay vì Thủ tướng (Luật số 11/2026/QH16).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: kiểm tra hải quan và kiểm tra chuyên ngành là một. Đúng: kiểm tra chuyên ngành do bộ, ngành quản lý (y tế, nông nghiệp, khoa học công nghệ…) làm; hải quan dựa vào kết quả đó.
• Sai: hải quan được giữ hàng kiểm tra bao lâu cũng được. Đúng: luật giới hạn 02 giờ với hồ sơ, 08 giờ làm việc với thực tế, gia hạn tối đa 02 ngày.
• Sai: không khai thì hải quan không đụng tới hàng. Đúng: quá 30 ngày hải quan được kiểm tra vắng mặt.
• Sai: kiểm tra hải quan chỉ là mở container. Đúng: gồm cả kiểm tra hồ sơ, chứng từ; nhiều sai phạm bị phát hiện qua hồ sơ.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Customs control theo Công ước Kyoto là khái niệm rộng, gồm cả kiểm tra và giám sát; nên dịch "kiểm tra hải quan" là customs examination hoặc customs inspection. Kiểm tra hồ sơ: documentary check; kiểm tra thực tế: physical examination of goods; soi không xâm nhập: non-intrusive inspection. Giám sát hải quan: customs supervision; kiểm soát hải quan (phòng chống buôn lậu): customs enforcement.

Thuật ngữ liên quan

• Phân luồng tờ khai — quyết định mức độ kiểm tra
• Giám sát hải quan — biện pháp song hành, khác mục đích
• Kiểm tra sau thông quan — kiểm tra sau khi hàng đã đi
• Thông quan — kết quả sau kiểm tra
• Giải phóng hàng — khi chờ kết quả giám định
• Buôn lậu — đối tượng của kiểm soát hải quan

Căn cứ pháp lý

• Luật Hải quan số 54/2014/QH13: khoản 5, 11, 12 Điều 4; Điều 18, 19, 23, 25, 31–35 — đang có hiệu lực
• Luật số 11/2026/QH16: sửa Điều 32, điểm c khoản 1 Điều 33 — hiệu lực từ 01/3/2027
• Nghị định 08/2015/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 167/2025/NĐ-CP: Điều 33, 34
• Thông tư 38/2015/TT-BTC (sửa đổi 2018, 2025): Điều 10

Hỏi đáp nhanh

Hải quan có được mở hàng khi chủ hàng không có mặt không?

Chỉ trong các trường hợp tại khoản 1 Điều 34 Luật Hải quan: bảo vệ an ninh, vệ sinh, môi trường; có dấu hiệu vi phạm; quá 30 ngày kể từ ngày hàng nhập khẩu đến cửa khẩu mà người khai không đến làm thủ tục; và trường hợp khác luật định. Khi mở hàng phải có chứng kiến của đại diện cơ quan nhà nước tại cửa khẩu, doanh nghiệp vận tải hoặc kinh doanh cảng, kho và lập biên bản có chữ ký các bên.

Không đồng ý với kết quả kiểm tra thực tế thì làm gì?

Khi hàng chưa thông quan, người khai được yêu cầu cơ quan hải quan kiểm tra lại thực tế hàng đã kiểm tra (điểm d khoản 1 Điều 18 Luật Hải quan). Nếu liên quan mã số, có thể đề nghị lấy mẫu phân tích, giám định; vẫn không đồng ý thì khiếu nại hoặc khởi kiện quyết định của cơ quan hải quan.

Chi phí khi bị kiểm tra thực tế ai chịu?

Người khai hải quan phải bố trí người, phương tiện thực hiện các công việc liên quan để công chức hải quan kiểm tra (điểm e khoản 2 Điều 18 Luật Hải quan), nên chi phí nâng hạ, đóng mở, vận chuyển hàng đến khu kiểm hóa thường do doanh nghiệp chịu theo biểu giá của cảng, kho.