Hiến, lấy, ghép mô tạng

Hiến, lấy, ghép mô tạng là chuỗi ba hành vi: cá nhân tự nguyện hiến mô, bộ phận cơ thể của mình khi còn sống hoặc sau khi chết; cơ sở y tế đủ điều kiện tách mô, bộ phận đó ra; và cấy vào cơ thể người bệnh cần ghép. Toàn bộ chuỗi phải tự nguyện, vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh hoặc nghiên cứu, và không nhằm mục đích thương mại.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

6. Hiến mô, bộ phận cơ thể người là việc cá nhân tự nguyện hiến mô, bộ phận cơ thể của mình khi còn sống hoặc sau khi chết.

7. Lấy mô, bộ phận cơ thể người là việc tách mô, bộ phận từ cơ thể người hiến khi còn sống hoặc sau khi chết.

8. Ghép mô, bộ phận cơ thể người là việc cấy ghép mô, bộ phận tương ứng của cơ thể người hiến vào cơ thể của người được ghép.

Khoản 6, 7, 8 Điều 3 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác số 75/2006/QH11 (hiệu lực từ 01/7/2007; đến 10/2026 chưa được sửa đổi, Bộ Y tế đang xây dựng dự án luật sửa đổi)

"Mô tạng" là cách gọi thông dụng; luật dùng "mô" (tập hợp tế bào, ví dụ giác mạc, tủy xương) và "bộ phận cơ thể người" (thận, gan, tim, phổi). Điều 35 Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận đây là quyền nhân thân.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ai được hiến

Người từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ (Điều 5). Lấy mô, bộ phận của người sống dưới 18 tuổi bị cấm (khoản 5 Điều 11). Người bị nhiễm bệnh thuộc danh mục Bộ Y tế quy định không được dùng làm nguồn ghép.

Hiến khi còn sống

• Đăng ký qua cơ sở y tế; đăng ký có hiệu lực khi cơ sở nhận đơn (Điều 12).
• Chỉ lấy từ người đã đăng ký; riêng mô (không phải bộ phận) được lấy từ người chưa đăng ký khi cấp cứu hoặc ghép cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột nếu người đó đồng ý (khoản 2 Điều 14).
• Lấy bộ phận không tái sinh như thận phải có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép gồm ít nhất 05 người, có chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý (Điều 15).

Hiến sau khi chết

• Đăng ký và được cấp thẻ đăng ký hiến; có hiệu lực từ khi nhận thẻ (Điều 18).
• Không có thẻ thì vẫn lấy được nếu có văn bản đồng ý của cha, mẹ, người giám hộ, vợ hoặc chồng, hoặc đại diện các con đã thành niên (điểm c khoản 2 Điều 21).
• Chết não là căn cứ để lấy tạng khi tim còn đập nhờ máy: ba chuyên gia thuộc ba lĩnh vực hồi sức cấp cứu, thần kinh hoặc phẫu thuật thần kinh, giám định pháp y cùng kết luận bằng văn bản; bác sĩ tham gia ghép và bác sĩ đang điều trị không được nằm trong nhóm; theo dõi ít nhất 12 giờ từ khi có đủ tiêu chuẩn lâm sàng như hôn mê sâu Glasgow 3 điểm, đồng tử giãn cố định, mất khả năng tự thở (Điều 26–28).

Ai được ghép trước

Thứ tự ưu tiên (khoản 2 Điều 37): trẻ em; trường hợp cấp cứu; người đã từng hiến bộ phận khi có chỉ định ghép hoặc người đứng đầu danh sách chờ; nếu nhiều người cùng thông số sinh học thì ưu tiên người trong danh sách chờ của cơ sở đã lấy tạng. Người được ghép phải có chỉ định và đơn tự nguyện; dưới 18 tuổi cần cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý bằng văn bản (Điều 30).

Phân biệt hiến khi còn sống với hiến sau khi chết

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Anh Bình, 32 tuổi, muốn hiến một quả thận cho em gái bị suy thận giai đoạn cuối. Anh đăng ký tại bệnh viện có đủ điều kiện ghép thận; bệnh viện tư vấn, kiểm tra sức khỏe, thông số sinh học, và Hội đồng tư vấn 05 thành viên (bác sĩ, luật gia, chuyên gia tâm lý) đồng ý bằng văn bản. Sau ca ghép tháng 9/2026, anh được chăm sóc miễn phí, cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí và khám định kỳ miễn phí. Chi phí ghép của em gái được quỹ bảo hiểm y tế thanh toán theo mức hưởng của thẻ (Điều 33). Nếu bệnh viện lấy thận khi chưa có văn bản của Hội đồng tư vấn, bệnh viện bị phạt 60–80 triệu đồng và đình chỉ một phần hoạt động 01–03 tháng (điểm b khoản 5, khoản 8 Điều 44 và khoản 5 Điều 4 Nghị định 90/2026/NĐ-CP).

Tình huống 2. Một nhóm đăng tin trên mạng xã hội tìm người bán thận, trả người bán 250 triệu đồng rồi thu của người bệnh 900 triệu đồng, làm giả giấy tờ để hai người trông như họ hàng. Mua bán bộ phận cơ thể người bị cấm (khoản 3 Điều 11 Luật số 75/2006/QH11). Người tổ chức bị truy cứu theo Điều 154 Bộ luật Hình sự; tình tiết có tổ chức, vì mục đích thương mại đưa vụ việc vào khung 07–15 năm tù, có tính chất chuyên nghiệp thì khung 12–20 năm hoặc chung thân.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Cơ sở lấy, ghép phải đủ điều kiện tại Điều 16 (đội ngũ, trưởng kíp đã trực tiếp ghép trên người, ba phòng liên hoàn vô trùng, đơn vị lọc máu với ghép thận…); lấy, ghép tại cơ sở không đủ điều kiện bị phạt 60–80 triệu đồng với cá nhân, gấp đôi với tổ chức, và tước giấy phép hoạt động 03–06 tháng.
• Sửa luật đang chuẩn bị: dự thảo năm 2026 đề xuất cho lấy tạng từ người chết tuần hoàn, tuổi hiến khi sống cho người ngoài gia đình từ đủ 25 tuổi, bỏ yêu cầu chuyên gia pháp y trong kíp xác định chết não. Đây mới là đề xuất, chưa có hiệu lực.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: hiến cho người thân thì được nhận tiền "bồi dưỡng" thỏa thuận. Đúng: mọi khoản trả giá cho bộ phận cơ thể là mua bán, bị cấm; chỉ có quyền lợi luật định.
• Sai: chết não chưa phải là chết. Đúng: luật xác định chết não là tình trạng toàn não bộ ngừng hoạt động, không thể sống lại (khoản 9 Điều 3).
• Sai: hiến tạng thì gia đình không được lo tang lễ. Đúng: cơ sở lấy tạng phải khôi phục thẩm mỹ thi thể, phối hợp gia đình tổ chức truy điệu; kinh phí tang lễ, mai táng do ngân sách chi trả (Điều 24).

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

organ and tissue donation, procurement and transplantation là cụm đầy đủ; living donor / deceased donor là người hiến sống / sau chết; brain death là chết não; donation after circulatory death (DCD) là hiến sau chết tuần hoàn; organ trafficking là mua bán bộ phận cơ thể người.

Thuật ngữ liên quan

• Đồng ý điều trị — người được ghép phải có đơn tự nguyện
• Quyền nhân thân — quyền hiến mô, bộ phận cơ thể là quyền nhân thân
• Bí mật thông tin người bệnh — thông tin người hiến, người được ghép được bảo mật
• Giám định pháp y — chuyên gia pháp y tham gia xác định chết não
• Khám bệnh, chữa bệnh — ghép tạng là kỹ thuật khám chữa bệnh
• Năng lực hành vi dân sự — điều kiện của người hiến

Căn cứ pháp lý

• Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác số 75/2006/QH11 (hiệu lực 01/7/2007, đang có hiệu lực) — Điều 3–6, 11–37.
• Bộ luật Dân sự 2015 — Điều 33, 35.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025) — Điều 154.
• Nghị định 90/2026/NĐ-CP (hiệu lực 15/5/2026) — Điều 4, 44.

Hỏi đáp nhanh

Muốn đăng ký hiến tạng sau khi chết thì làm thế nào?

Bày tỏ nguyện vọng với một cơ sở y tế; cơ sở báo Trung tâm điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, sau đó cơ sở lấy, ghép được chỉ định gặp tư vấn, hướng dẫn điền đơn và cấp thẻ đăng ký hiến. Việc đăng ký có hiệu lực từ khi được cấp thẻ (Điều 18 Luật số 75/2006/QH11). Nên báo cho gia đình biết vì khi không tìm thấy thẻ, cơ sở y tế sẽ hỏi ý kiến gia đình.

Đã đăng ký hiến rồi có rút lại được không?

Được, bất cứ lúc nào. Người đăng ký gửi đơn thay đổi hoặc hủy bỏ đến nơi đã nhận đơn; việc hủy có hiệu lực ngay khi cơ sở nhận đơn, thẻ đã cấp bị thu hồi, cơ sở báo Trung tâm điều phối trong 02 ngày làm việc (Điều 13, 20 Luật số 75/2006/QH11).

Người hiến thận cho người thân được hưởng gì?

Được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi hiến, khám sức khỏe định kỳ miễn phí, cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí, được ưu tiên ghép khi có chỉ định và được tặng Kỷ niệm chương vì sức khỏe nhân dân (khoản 2 Điều 17). Cơ sở y tế thu tiền các khoản này bị phạt 5–10 triệu đồng, tổ chức gấp đôi, và buộc hoàn trả (khoản 2 Điều 44 Nghị định 90/2026/NĐ-CP).

Người dưới 18 tuổi có được hiến tạng không?

Theo luật hiện hành thì không. Quyền hiến chỉ dành cho người từ đủ 18 tuổi có năng lực hành vi dân sự đầy đủ (Điều 5), và lấy mô, bộ phận cơ thể của người sống dưới 18 tuổi là hành vi bị cấm (khoản 5 Điều 11). Dự thảo sửa luật năm 2026 đề xuất cho người dưới 18 tuổi hiến sau khi chết nếu có nguyện vọng và cha mẹ đồng ý, nhưng chưa được thông qua.