Năng lực trách nhiệm hình sự là khả năng của một người nhận thức được tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi và khả năng điều khiển hành vi đó. Chỉ người có năng lực trách nhiệm hình sự mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
Người thực hiện hành vi nguy hiểm trong khi mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự cũng được luật quy định cụ thể, người chưa đủ tuổi luật định không bị truy cứu.
Ví dụ: Người mắc bệnh tâm thần mất khả năng nhận thức khi gây án có thể được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh thay vì hình phạt.
Thuật ngữ liên quan: tuổi chịu trách nhiệm hình sự, tội phạm, lỗi, bắt buộc chữa bệnh.